Τρεις νεκροί, δεκάδες επιβάτες που «αγνοούνται» σε διάφορες ηπείρους και ένα κρουαζιερόπλοιο-φάντασμα στον Ατλαντικό συνθέτουν ένα σκηνικό που θυμίζει έντονα τα ύποπτα στοιχεία της πανδημίας του κορονοϊού.
Ο Χανταϊός, μια ασθένεια που μέχρι χθες απασχολούσε μόνο ειδικούς λοιμωξιολόγους και κατοίκους απομακρυσμένων περιοχών της Λατινικής Αμερικής, βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο μιας διεθνούς κινητοποίησης που εγείρει σοβαρά ερωτηματικά: Πρόκειται για μια πραγματική υγειονομική βόμβα ή για την τέλεια ευκαιρία επιβολής μιας νέας «ενημερωτικής τρομοκρατίας» με στόχο την καθήλωση της κοινής γνώμης;
Το χρονικό του τρόμου στον Ατλαντικό
Όλα ξεκίνησαν από την Ουσουάια της Αργεντινής, την πόλη που είναι γνωστή ως «το τέλος του κόσμου». Το MV Hondius απέπλευσε για μια κρουαζιέρα στην Ανταρκτική, μεταφέροντας 150 επιβάτες και πλήρωμα. Κανείς δεν μπορούσε να φανταστεί ότι το πλοίο θα μετατρεπόταν σε ένα πλωτό εργαστήριο θανάτου. Ο πρώτος θάνατος, ένας 70χρονος Ολλανδός, καταγράφηκε στις 11 Απριλίου. Η συνέχεια ήταν ακόμα πιο δραματική: η σύζυγός του κατέρρευσε και πέθανε σε αεροδρόμιο του Γιοχάνεσμπουργκ, αφού είχε αποβιβαστεί στο απομονωμένο νησί της Αγίας Ελένης, ενώ μια Γερμανίδα τουρίστρια άφησε την τελευταία της πνοή στις 2 Μαΐου.
Το γεγονός ότι ο Χανταϊός που εντοπίστηκε είναι ο τύπος Andes, ο μοναδικός που έχει αποδειχθεί ότι μπορεί να μεταδοθεί από άνθρωπο σε άνθρωπο, αλλάζει όλα τα δεδομένα. Η σπάνια αυτή ικανότητα του ιού μετατρέπει το πλοίο σε μια «ωρολογιακή βόμβα» που ήδη έχει αρχίσει να εκρήγνυται σε διάφορα σημεία του πλανήτη.
Επιβάτες-φαντάσματα και διεθνές ανθρωποκυνηγητό
Η μεγαλύτερη ανησυχία των αρχών δεν περιορίζεται σε όσους παραμένουν στο πλοίο, το οποίο πλέει τώρα προς τα Κανάρια Νησιά. Το πραγματικό πρόβλημα είναι οι «επιβάτες που διέφυγαν». Περίπου 40 άτομα αποβιβάστηκαν στην Αγία Ελένη πριν επιβληθεί η καραντίνα. Από αυτούς, πολλοί έχουν ήδη επιστρέψει στις πατρίδες τους: ΗΠΑ, Ελβετία, Ολλανδία, Μεγάλη Βρετανία.
Ένας άνδρας στην Ελβετία έχει ήδη βρεθεί θετικός στον ιό. Στις ΗΠΑ, οι αρχές παρακολουθούν στενά επιβάτες στην Καλιφόρνια, την Αριζόνα και την Τζόρτζια. Το ερώτημα είναι αμείλικτο: Πόσοι ακόμα κυκλοφορούν ανάμεσά μας, φέροντας έναν ιό με θνητότητα που αγγίζει το 33%; Η περίοδος επώασης, που μπορεί να φτάσει έως και τις οκτώ εβδομάδες, σημαίνει ότι οι συνέπειες της κρουαζιέρας του MV Hondius μπορεί να μην γίνουν πλήρως ορατές πριν από το καλοκαίρι.
Η επιστροφή της «τρομοκρατίας της μάσκας»;
Για ένα μεγάλο μέρος της κοινής γνώμης, η ιστορία αυτή μοιάζει με ένα κακόγουστο déjà vu. Μετά την εμπειρία του COVID-19, η δυσπιστία απέναντι στους διεθνείς οργανισμούς και τις κυβερνήσεις είναι διάχυτη. Είναι ο Χανταϊός η νέα αφορμή για περιορισμούς; Οι δηλώσεις ειδικών, όπως του Michael Osterholm, που καλούν τον κόσμο «να πάρει μια ανάσα» και διαβεβαιώνουν ότι δεν πρόκειται για την επόμενη πανδημία, μοιάζουν με τις καθησυχαστικές φωνές του 2020 που γρήγορα διαψεύστηκαν.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) και ο επικεφαλής του, Τέντρος Αντανόμ Γκεμπρεγέσους, δηλώνουν ότι ο κίνδυνος για τη δημόσια υγεία παραμένει «χαμηλός». Ωστόσο, η κινητοποίηση των υγειονομικών αρχών σε πέντε τουλάχιστον χώρες και η χρήση στολών υψηλής προστασίας (hazmat suits) κατά τις εκκενώσεις ασθενών από το πλοίο, εκπέμπουν ένα τελείως διαφορετικό μήνυμα. Η αντίθεση ανάμεσα στις καθησυχαστικές δηλώσεις και τις εικόνες «αστροναυτών» που παραλαμβάνουν ασθενείς δημιουργεί ένα κενό εμπιστοσύνης που γεμίζει με φόβο και καχυποψία.
Κλιματική αλλαγή ή βολικό άλλοθι;
Στην Αργεντινή, οι ερευνητές συνδέουν την έξαρση του ιού με την κλιματική αλλαγή. Υποστηρίζουν ότι οι υψηλότερες θερμοκρασίες και οι αλλαγές στα οικοσυστήματα επιτρέπουν στα τρωκτικά, που είναι οι φορείς του ιού, να πολλαπλασιάζονται και να επεκτείνονται σε νέες περιοχές. Η Αργεντινή έχει καταγράψει διπλασιασμό των κρουσμάτων τον τελευταίο χρόνο, γεγονός που την καθιστά την «πηγή» της τρέχουσας κρίσης.
Εδώ όμως ανακύπτει ένας άλλος προβληματισμός: Μήπως η κλιματική αλλαγή χρησιμοποιείται πλέον ως ένα μόνιμο «μπαλαντέρ» για να δικαιολογηθεί κάθε νέα υγειονομική κρίση; Η σύνδεση της υγείας με το κλίμα αποτελεί την κεντρική ατζέντα πολλών διεθνών φόρουμ, και ο Χανταϊός προσφέρει το ιδανικό παράδειγμα για την επιβολή νέων πολιτικών που θα περιορίζουν τις μετακινήσεις και την ανθρώπινη δραστηριότητα στο όνομα της πρόληψης.
Το πλοίο που κανείς δεν θέλει να δεχτεί
Η κατάσταση στο MV Hondius είναι οριακή. Μετά τις εκκενώσεις του γιατρού του πλοίου και άλλων ασθενών στο Πράσινο Ακρωτήριο, το σκάφος πλέει προς την Τενερίφη. Όμως, η υποδοχή δεν είναι καθόλου θερμή. Ο πρόεδρος των Καναρίων Νήσων έχει ήδη εκφράσει την έντονη ανησυχία του, ενώ οι κάτοικοι φοβούνται ότι το νησί τους θα γίνει η πύλη εισόδου ενός θανατηφόρου ιού στην Ευρώπη.
Η άρνηση των λιμανιών να δεχτούν το πλοίο θυμίζει τις πρώτες μέρες του Diamond Princess στην Ιαπωνία. Είναι αυτή η αρχή μιας νέας περιόδου όπου τα κράτη θα κλείνουν τα σύνορά τους με το παραμικρό ύποπτο κρούσμα; Η υγειονομική θωράκιση τείνει να μετατραπεί σε έναν νέο τύπο απομονωτισμού, όπου η ασφάλεια προτάσσεται της ελευθερίας, συχνά με αμφίβολα αποτελέσματα.
Ο κίνδυνος της «κανονικοποίησης» του πανικού
Το πραγματικό ερώτημα που τίθεται σήμερα δεν είναι αν ο Χανταϊός θα προκαλέσει μια παγκόσμια καταστροφή. Οι επιστήμονες συμφωνούν ότι η μετάδοση από άνθρωπο σε άνθρωπο παραμένει εξαιρετικά δύσκολη και απαιτεί πολύ στενή επαφή. Το πρόβλημα έγκειται στην ψυχολογική διαχείριση της κοινωνίας.
Μετά από χρόνια συνεχούς έκθεσης σε ειδήσεις για ιούς, μεταλλάξεις και εμβόλια, το κοινό είναι πλέον ευάλωτο στην «ενημερωτική τρομοκρατία». Μια είδηση για τρεις θανάτους σε ένα κρουαζιερόπλοιο μπορεί να διογκωθεί σε τέτοιο βαθμό, ώστε να προκαλέσει οικονομική παράλυση και κοινωνικό πανικό. Αυτή η «καθηλωση της κοινής γνώμης» είναι ίσως το πιο επικίνδυνο σύμπτωμα της εποχής μας. Η ευκολία με την οποία οι αρχές μπορούν να ενεργοποιήσουν πρωτόκολλα έκτακτης ανάγκης, βασιζόμενες σε περιορισμένα δεδομένα, δημιουργεί ένα προηγούμενο που πολλοί φοβούνται ότι θα γίνει ο νέος κανόνας διακυβέρνησης.
Είναι ο ιός Hanta η νέα πραγματικότητα;
Η υπόθεση του MV Hondius είναι ένα προειδοποιητικό σήμα. Όχι απαραίτητα για έναν ιό που θα μας σκοτώσει όλους, αλλά για ένα σύστημα που είναι πλέον «προγραμματισμένο» να αντιδρά με ακραίο τρόπο σε κάθε νέα απειλή. Η ανάγκη για περισσότερη έρευνα στους ιούς Hanta είναι αναμφισβήτητη, όπως τονίζουν ειδικοί από την Οξφόρδη και το Mount Sinai. Ωστόσο, η έρευνα αυτή δεν πρέπει να γίνεται το όχημα για την επιβολή ενός διαρκούς καθεστώτος φόβου.
Η επόμενη εβδομάδα θα είναι κρίσιμη. Αν οι επιβάτες που επέστρεψαν στις ΗΠΑ και την Ευρώπη παραμείνουν υγιείς, η κρίση μπορεί να εκτονωθεί. Αν όμως αρχίσουν να εμφανίζονται νέα κρούσματα σε αστικά κέντρα, τότε η συζήτηση για «νέο 2020» δεν θα είναι πια σενάριο ακραίων φωνών, αλλά μια σκληρή πραγματικότητα. Σε κάθε περίπτωση, το μάθημα από το MV Hondius είναι σαφές: Η ισορροπία ανάμεσα στην πραγματική προστασία της δημόσιας υγείας και στον έλεγχο της μάζας μέσω του φόβου είναι πιο λεπτή από ποτέ.
Οι 150 άνθρωποι που παραμένουν εγκλωβισμένοι στο πλοίο είναι οι πρώτοι μάρτυρες μιας εποχής που η υγεία έχει μετατραπεί στο απόλυτο εργαλείο πολιτικής. Είτε πρόκειται για έναν θανατηφόρο ιό είτε για μια επικοινωνιακή καταιγίδα, το αποτέλεσμα είναι το ίδιο: ένας κόσμος σε διαρκή επιφυλακή, έτοιμος να θυσιάσει τα πάντα για μια ψευδαίσθηση ασφάλειας.
