Ενας καλός φίλος μου, ο Κώστας Γεωργίου, με «παρηγορεί» με μια αιρετική σκέψη τις ώρες που με πιάνει απελπισία για το μέλλον του τόπου: Συνηθίζει να λέει ότι «δεν χρειάζονται πολλοί για να σωθεί η Ελλάδα, μόνο μερικές χιλιάδες Ελληνες. Αρκούν. Βρείτε τους, βγάλτε τους στο προσκήνιο, δώστε τους χώρο, η πατρίδα θα βρει τον δρόμο της. Και μην αρχίσω να ακούω ότι δεν υπάρχουν. Υπάρχουν. Γύρω μας είναι. Στις παρέες μας. Νομίζεις ότι ο Σεφέρης, ο Ελύτης και ο Καζαντζάκης έχαιραν εκτίμησης στην εποχή τους; Ο Ελύτης δεχόταν τα αστεία του Γκάτσου στην πλατεία Κολωνακίου στις πρωινές συναντήσεις τους: “Εφερες και την… προτομή σου;” τον πείραζε. Για να μην πούμε για τον Καζαντζάκη…».
Πράγματι, ο Κώστας έχει δίκιο, σκεφτείτε ότι και ο Κακογιάννης, που κατήγαγε διεθνή θρίαμβο με τον «Ζορμπά», στην αυτοβιογραφία του αποκαλύπτει ότι εκτιμούσε ελάχιστα τον Κατζαντζάκη. Και γιατί παρακαλώ ο Ελύτης πήρε Νόμπελ, ο Καζαντζάκης πολυμεταφράστηκε και ο Σεφέρης σαγήνευσε; Γιατί, όπως γράφει και ο Κακογιάννης, «όσο πιο τοπικές είναι οι ρίζες ενός έργου τόσο πιο παγκόσμιο γίνεται».
Θυμήθηκα τη φράση του Γεωργίου ότι «αρκούν μερικές χιλιάδες Ελληνες για να αλλάξουμε τον τόπο» το Σάββατο το μεσημέρι στο Βυζαντινό Μουσείο, όπου φιλοξενούνται οι περιοδικές εκθέσεις της Εθνικής Πινακοθήκης μας, το νέο κτίριο της οποίας θα είναι έτοιμο το 2019, με χορηγία του Ιδρύματος «Σταύρος Νιάρχος».
Τον θυμήθηκα για τρεις λόγους: Πρώτον, για το πλήθος που παρακολούθησε την ξενάγηση της σπουδαίας Μαρίνας Λαμπράκη-Πλάκα στην έκθεση για την Ομάδα Τέχνη των Ελλήνων ζωγράφων του 1917. Εκατό Ελληνες διάλεξαν να περάσουν το μεσημέρι τους με τα παιδιά τους σε ένα μουσείο από το να συνωστιστούν σε μία παραλία, ενώ έξω «έσκαγε» ο τζίτζικας. Είναι νέα τάση αυτή, ο Ελληνας ψάχνει τον εαυτό του μέσα από τα μουσεία, τα θέατρα, τα βιβλία. Το παρατήρησα στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, στο Μουσείο Θεοχαράκη, στο Μουσείο Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Δεύτερον, γιατί μου έκανε ισχυρότατη εντύπωση η παρουσίαση της κυρίας Λαμπράκη – Πλάκα. Η Ομάδα Τέχνη υπήρξε τάση νεωτεριστών Ελλήνων ζωγράφων (Παρθένης, Λύτρας, Βυζάντιος, Μαλέας, Κογεβίνας), οι οποίοι αποσπάσθηκαν από το συντηρητικό ρεύμα του ακαδημαϊσμού το 1917. Οι πίνακές τους υιοθετήθηκαν από τον Ελευθέριο Βενιζέλο, ο οποίος όχι μόνο εγκαινίασε την έκθεσή τους στην Αθήνα, αλλά τους πήρε μαζί του στο Παρίσι κατά τις ειρηνευτικές συνομιλίες που έγιναν με τη λήξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και βοήθησε στην έκθεση των έργων τους στην γκαλερί De La Boetie. Πίστευε έτσι ότι θα δώσει την εικόνα μίας Ελλάδος ενταγμένης στην Εσπερία.
Το ενδιαφέρον, όμως, είναι -και εδώ είναι το ζουμί της ιστορίας- ότι οι Γάλλοι δεν αναζητούσαν τον κοσμοπολιτισμό του Βενιζέλου, αλλά την εθνική ταυτότητα των δημιουργών. Τα απέρριψαν ως «θύματα αορίστου διεθνισμού». Διερωτήθηκαν γιατί οι δημιουργοί τους «δεν δεικνύονται περισσότερο Ελληνες και φορούν προσωπίδες».
Το αποτέλεσμα ήταν η μεταμόρφωση του Παρθένη· στην έκθεση φιλοξενείται το έργο του στο οποίο εικονίζεται άγγελος από τον ουρανό με ελληνική λύρα της αρχαιότητας στα χέρια του σε ένα ελληνικό τοπίο στον Πόρο. Τρίτον, μου έκανε εντύπωση διότι η Ελλάς επτώχευσε υλικώς, αλλά ευημερεί στον χώρο του πολιτισμού.
Ιδρυμα Νιάρχος, Μουσείο Μπενάκη, Νέο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, Νέα Εθνική Πινακοθήκη, Μουσείο Θεοχαράκη, Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, Ιδρυμα Μείζονος Ελληνισμού, Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών Ιδρύματος Ωνάση, Εβραϊκό Μουσείο, Μουσείο Ισλαμικής Τέχνης και, φυσικά, Μουσείο Ακροπόλεως την αναδεικνύουν σε πρωτεύουσα πολιτισμού.
Αρχίζουμε σιγά σιγά και κοιτάμε ξανά προς τον ουρανό. Τα σκυμμένα κεφάλια ορθώνονται. Το μόνο που μας λείπει είναι μία λέξη. Να συναντηθούμε σε μία λέξη. Πού θα πάει, θα τη βρούμε και αυτήν.
Μανώλης Κοττάκης
