Τρεις ειδικοί αναλύουν τι σημαίνει για ΗΠΑ και Τουρκία η συμφωνία της Ελλάδας με τη Chevron
Η επικύρωση της συμφωνίας με τον ενεργειακό κολοσσό Chevron για την έρευνα και εκμετάλλευση υδρογονανθράκων στα θαλάσσια οικόπεδα νότια και νοτιοδυτικά της Κρήτης από την Ελληνική Βουλή, την Παρασκευή, ήταν μια αναμενόμενη εξέλιξη. Αφήνει όμως ένα βαθύ γεωπολιτικό αποτύπωμα, καθώς τοποθετεί την Ελλάδα στον πυρήνα των νέων ενεργειακών δρόμων που χαράσσονται με στόχο, μεταξύ άλλων, και την ενεργειακή απεξάρτηση της Ευρώπης. Ερχεται δε σε μια χρονική στιγμή που συμπίπτει με έντονη κινητικότητα και εκρηκτικές συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή, κατά την οποία οι ενεργειακοί πόροι δεν αντιμετωπίζονται πλέον μόνο ως οικονομικό μέγεθος, αλλά ως εργαλείο εθνικής ασφάλειας.
Πέραν όμως από τους σχεδιασμούς της Ελλάδας για άντληση φυσικού αερίου και πετρελαίου -διότι ειδικοί θεωρούν σίγουρο ότι εταιρίες σαν τη Chevron δεν πρόκειται να μην προχωρήσουν στην εξόρυξη και πετρελαίου-, η συγκεκριμένη συμφωνία εντάσσεται σε έναν γενικότερο σχεδιασμό για το μέλλον της ανατολικής Μεσογείου. Σχεδιασμός ο οποίος προκαλεί αν μη τι άλλο εκνευρισμό στην Τουρκία, η οποία επί χρόνια προσπαθούσε να επιβάλει επί του πεδίου το δόγμα ότι τίποτε στην ανατολική Μεσόγειο δεν προχωρά δίχως την άδεια ή τη συμμετοχή της.
Η «δημοκρατία» επικοινώνησε με τρεις ειδικούς, προκειμένου να μπορέσει να εξετάσει τι ζητούν στην περιοχή οι ΗΠΑ και την οπτική της Τουρκίας για τις εξελίξεις αυτές.
Δρ Ασπασία Αλιγιζάκη – Το αμερικανικό δόγμα
Η εμπλοκή της Chevron και ο ρόλος της Ελλάδας ως ενεργειακού κόμβου συνδέονται άρρηκτα με τις επιδιώξεις της Ουάσινγκτον στην περιοχή. Οπως εξηγεί στη «δημοκρατία» η Ασπασία Αλιγιζάκη, δικηγόρος-διεθνολόγος και μέλος ΕΔΙΠ του Πανεπιστημίου Πειραιώς (τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών), οι αμερικανικοί σχεδιασμοί υπακούν σε διαχρονικούς νόμους ισχύος.
«Τα κράτη δεν έχουν αιώνιους φίλους ή εχθρούς, έχουν αιώνια συμφέροντα. Η φράση του Λόρδου Πάλμερστον συμπυκνώνει με εντυπωσιακή σαφήνεια τη λογική που διέπει και σήμερα τους αμερικανικούς σχεδιασμούς στην ανατολική Μεσόγειο και κατ’ επέκταση στην Ελλάδα – στον τομέα της ενέργειας» σημειώνει η Ασπασία Αλιγιζάκη. «Αν απογυμνώσουμε τη ρητορική περί συνεργασιών και σταθερότητας, ο πυρήνας της στρατηγικής των ΗΠΑ παραμένει βαθιά ρεαλιστικός: διατήρηση και επέκταση της ισχύος μέσω του ελέγχου κρίσιμων ενεργειακών ροών και κόμβων» τονίζει.
Οπως υπογραμμίζει, «η ανατολική Μεσόγειος αποκτά ιδιαίτερη σημασία, επειδή λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στη Μέση Ανατολή και την Ευρώπη. Δεν είναι ένας νέος Περσικός Κόλπος, αλλά ένας καθοριστικός ενδιάμεσος χώρος που μπορεί να επηρεάζει τις ευρωπαϊκές ενεργειακές ισορροπίες. Τα κοιτάσματα φυσικού αερίου, οι αγωγοί, οι σταθμοί υγροποιημένου φυσικού αερίου και οι θαλάσσιες οδοί εντάσσονται σε έναν ευρύτερο σχεδιασμό διαφοροποίησης πηγών και διαδρομών. Για την Ουάσινγκτον, κάθε εναλλακτική που μειώνει την ευρωπαϊκή εξάρτηση από μονοδιάστατες ροές ενέργειας ενισχύει τη συνοχή του δυτικού στρατοπέδου και περιορίζει τη δυνατότητα άσκησης γεωπολιτικής πίεσης από ανταγωνιστικές δυνάμεις».
Σύμφωνα με την Ασπασία Αλιγιζάκη, είναι ακριβώς σε αυτό το πλαίσιο που η Ελλάδα αποκτά ρόλο λειτουργικού ενεργειακού κόμβου. Οπως εξηγεί «η γεωγραφική της θέση επιτρέπει τη σύνδεση της ανατολικής Μεσογείου με τα Βαλκάνια και την κεντρική Ευρώπη. Οι υποδομές LNG, οι διασυνδετήριοι αγωγοί και οι λιμενικές εγκαταστάσεις μετατρέπουν τη χώρα σε πύλη εισόδου και αναδιανομής ενέργειας. Για τις ΗΠΑ, η ύπαρξη τέτοιων κόμβων σημαίνει στρατηγική ευελιξία: περισσότερες επιλογές, μικρότερο ρίσκο εξάρτησης από έναν μόνο περιφερειακό παίκτη και μεγαλύτερη δυνατότητα επιρροής. Οπως στον Ψυχρό Πόλεμο η κατοχύρωση ναυτικών βάσεων στη Μεσόγειο εξασφάλιζε στρατιωτική προβολή ισχύος, έτσι σήμερα η κατοχύρωση ενεργειακών κόμβων εξασφαλίζει γεωοικονομική προβολή».
Σύμφωνα με την Ασπασία Αλιγιζάκη, η στρατηγική αυτή έχει σαφή ηγεμονική διάσταση και οι ΗΠΑ, μέσω της στήριξης συνεργασιών και της συμμετοχής σε ενεργειακά σχήματα, επιδιώκουν να διαμορφώνουν τους κανόνες και τα δίκτυα αλληλεξάρτησης σύμφωνα με τα δικά τους συμφέροντα. «Δεν πρόκειται απλώς για σταθεροποίηση της περιοχής, αλλά για παγίωση ενός πλαισίου στο οποίο η Ουάσινγκτον παραμένει ρυθμιστής των εξελίξεων. Η Ελλάδα, ως θεσμικά προβλέψιμος και γεωγραφικά κομβικός εταίρος, ενισχύει αυτή τη στρατηγική σταθεροποίησης υπό αμερικανική επιρροή».
Υγροποιημένο φυσικό αέριο
Η κυρία Αλιγιζάκη αναδεικνύει ακόμα μία πλευρά της συγκεκριμένης συμφωνίας και της συνύπαρξης με την πράσινη μετάβαση. Οπως υπογραμμίζει, η Συμφωνία των Παρισίων και η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία χαράσσουν πορεία σταδιακής απεξάρτησης από τους υδρογονάνθρακες. Παρ’ όλα αυτά, σύμφωνα με τη διεθνολόγο, αυτή η μετάβαση θα είναι μακρά και άνιση. Το φυσικό αέριο θεωρείται καύσιμο-γέφυρα, ικανό να διασφαλίσει ενεργειακή επάρκεια όσο οι ανανεώσιμες πηγές και οι τεχνολογίες αποθήκευσης ωριμάζουν.
Σε αυτή τη μεταβατική φάση, οι ΗΠΑ επιδιώκουν να αξιοποιήσουν την εξαγωγική τους ισχύ σε υγροποιημένο φυσικό αέριο, συνδυάζοντας οικονομικά οφέλη με γεωπολιτική επιρροή.
Η προώθηση εξαγωγών υδρογονανθράκων δεν αντιφάσκει με την πράσινη ρητορική, αλλά, όπως σημειώνει, «επιτρέπει στις ΗΠΑ να επηρεάζουν τον ρυθμό και τους όρους της μετάβασης. Στόχος είναι να παραμείνουν κεντρικός παίκτης τόσο στο υφιστάμενο ενεργειακό σύστημα όσο και στο αναδυόμενο. Ετσι, η ανατολική Μεσόγειος και η Ελλάδα εντάσσονται σε μια ευρύτερη στρατηγική, όπου η γεωγραφία, η ενέργεια και η ηγεμονία συνδέονται άρρηκτα – επιβεβαιώνοντας ότι στην παγκόσμια πολιτική τα συμφέροντα προηγούνται των διακηρύξεων».
Dr Δημήτρης Σταθακόπουλος – Ο φόβος της Τουρκίας
Η ενίσχυση του ρόλου της Ελλάδας και η αμερικανική σφραγίδα στις έρευνες νότια της Κρήτης προκαλούν έντονη νευρικότητα στην Αγκυρα. Οπως εξηγεί αναλυτικά στη «δημοκρατία» ο έγκριτος νομικός και διεθνολόγος Δρ. Δημήτρης Σταθακόπουλος, η Τουρκία αντιλαμβάνεται τις εξελίξεις ως μια προσπάθεια γεωπολιτικής της απομόνωσης, αφού η υπόθεση της Chevron δεν δύναται να διαχωριστεί από τις υπόλοιπες εξελίξεις στην περιοχή, όπως το σχήμα 3+1 μεταξύ Ελλάδας, Κύπρου, Ισραήλ και Ηνωμένων Πολιτειών αλλά και τις εξελίξεις στο ζήτημα του εμπορικού διαδρόμου IMEC.
Σύμφωνα με την προσέγγιση του δρος Σταθακόπουλου, ο διάδρομος IMEC, «η εμπλοκή της Chevron νότια της Κρήτης και η εμβάθυνση της τριμερούς συνεργασίας Ελλάδας – Κύπρου – Ισραήλ εντάσσονται σε ένα ενιαίο στρατηγικό αφήγημα. Αυτό της σταδιακής γεωπολιτικής απομόνωσης της Αγκυρας από τα νέα δίκτυα ενέργειας, μεταφορών και τεχνολογικής συνδεσιμότητας που διαμορφώνονται μεταξύ Ινδοειρηνικού, Μέσης Ανατολής και Ευρώπης.
Οπως εξηγεί ο έμπειρος τουρκολόγος και οθωμανολόγος, «στην τουρκική στρατηγική σκέψη, ο IMEC δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως εμπορικός διάδρομος, αλλά ως εναλλακτική γεωοικονομική αρχιτεκτονική που παρακάμπτει συνειδητά την Τουρκία. Για δεκαετίες, η Αγκυρα επένδυσε στο δόγμα ότι αποτελεί τον αναντικατάστατο χερσαίο ενεργειακό και μεταφορικό κόμβο μεταξύ Ανατολής και Ευρώπης. Η δημιουργία ενός θαλάσσιου και σιδηροδρομικού πλέγματος που συνδέει Ινδία, Αραβική Χερσόνησο, Ισραήλ και Ευρώπη μέσω Ελλάδας υπονομεύει ακριβώς αυτή τη γεωστρατηγική υπεραξία».
Ακριβώς στην αποδόμηση αυτού του «πυλώνα» της τουρκικής αυτοπεποίθησης ο δρ. Σταθακόπουλος εντοπίζει τον τουρκικό εκνευρισμό. Οπως εξηγεί στους αναγνώστες της εφημερίδας μας, «υπό αυτό το πρίσμα, η ενίσχυση της συνεργασίας Ελλάδας – Κύπρου – Ισραήλ ερμηνεύεται στην Αγκυρα όχι ως περιφερειακή ενεργειακή συνέργεια αλλά ως διαμόρφωση ενός φιλοδυτικού άξονα ασφάλειας. Η σύγκλιση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία μετά την ενεργειακή κρίση στην Ευρώπη και την αναζήτηση νέων πηγών φυσικού αερίου εκτός ρωσικής επιρροής. Η Τουρκία θεωρεί ότι δημιουργείται ένα σύστημα ενεργειακής ολοκλήρωσης στο οποίο δεν έχει ρυθμιστικό ρόλο, παρά το μέγεθος και τη γεωγραφική της θέση».
Η δε ανησυχία για τον ρόλο της ως ενεργειακού παίκτη εντείνεται από την παρουσία της Chevron στις έρευνες νότια της Κρήτης.
Σύμφωνα με τον Δημήτρη Σταθακόπουλο, για την τουρκική διπλωματία, η εμπλοκή αμερικανικών ενεργειακών κολοσσών μετατρέπει τις θαλάσσιες οριοθετήσεις σε ζήτημα ευρύτερου δυτικού στρατηγικού ενδιαφέροντος. Με άλλα λόγια, οι ενεργειακές δραστηριότητες παύουν να είναι διμερής ελληνοτουρκική διαφορά και αποκτούν χαρακτήρα διεθνούς επένδυσης υψηλής γεωπολιτικής προστασίας.
Η «Γαλάζια Πατρίδα»
Οπως τονίζει, η τουρκική αντίδραση στηρίζεται στους εξής τρεις βασικούς άξονες.
– Πρώτον, στη συστηματική αμφισβήτηση της επήρειας των ελληνικών νησιών στις θαλάσσιες ζώνες, μέσω της προβολής του δόγματος της «Γαλάζιας Πατρίδας»,
– δεύτερον, στην αντίθεση προς ενεργειακές και ηλεκτρικές διασυνδέσεις που δεν ενσωματώνουν την Τουρκία ως διαμετακομιστικό κόμβο και
– τρίτον, στη διατήρηση της στρατηγικής σύνδεσης με τη Λιβύη, ώστε να δημιουργείται γεωγραφικό ανάχωμα μεταξύ ελληνικού και κυπριακού θαλάσσιου χώρου».
Ο Δημήτρης Σταθακόπουλος υποστηρίζει ότι «η Αγκυρα αντιλαμβάνεται ότι η ενεργειακή ενοποίηση της ανατολικής Μεσογείου συνδέεται άμεσα με τη στρατιωτική και πολιτική σταθεροποίηση της περιοχής υπό δυτική επιρροή. Για τον λόγο αυτό, η αντίδραση δεν περιορίζεται σε δηλώσεις ή διπλωματικές διαμαρτυρίες. Στο παρελθόν, ναυτικές αναπτύξεις, σεισμογραφικές αποστολές και παρεμβάσεις σε θαλάσσια έργα χρησιμοποιήθηκαν ως εργαλεία δημιουργίας τετελεσμένων ή καθυστέρησης ενεργειακών σχεδίων». Οπως όμως σημειώνει, «παράλληλα, η Τουρκία επιχειρεί να αντιπροτείνει εναλλακτικά μοντέλα συνεργασίας, προβάλλοντας τον εαυτό της ως αναγκαίο ενεργειακό διάδρομο μέσω αγωγών και χερσαίων υποδομών προς την Ευρώπη. Ωστόσο, η σταδιακή μετατόπιση της διεθνούς προτεραιότητας από τους αγωγούς προς πολυτροπικά δίκτυα μεταφοράς ενέργειας, δεδομένων και εμπορίου περιορίζει τη σχετική της επιρροή.
Για τον κ. Σταθακόπουλο, συνολικά, η ανατολική Μεσόγειος εξελίσσεται σε χώρο σύγκλισης ενεργειακής ασφάλειας, θαλάσσιων μεταφορών και ψηφιακής συνδεσιμότητας: «Ο IMEC λειτουργεί ως υπερ-πλαίσιο που ενώνει αυτές τις διαστάσεις, μετατρέποντας την Ελλάδα και τους εταίρους της σε κρίσιμο κρίκο μεταξύ Ευρώπης και Ασίας. Από τουρκικής σκοπιάς, η διαδικασία αυτή συνιστά στρατηγική περικύκλωση. Από δυτικής οπτικής, αποτελεί αναδιάταξη των αλυσίδων ισχύος και εφοδιασμού μετά την εποχή της μονοδιάστατης ενεργειακής εξάρτησης».
Σύμφωνα με τον αναλυτή, είναι σαφές ότι η αντιπαράθεση αυτή υπερβαίνει τους ίδιους τους υδρογονάνθρακες που η Chevron θα αναζητήσει στις περιοχές νοτιοανατολικά της Κρήτης. Είναι κάτι ευρύτερο, το οποίο αφορά τον ίδιο τον έλεγχο των θαλάσσιων διαδρόμων, των ενεργειακών ροών και τελικά της νέας γεωοικονομικής ισορροπίας που διαμορφώνεται στην ευρασιατική περιφέρεια «Μια ισορροπία στην οποία η Τουρκία επιδιώκει να επανεισέλθει ως κεντρικός παίκτης και όχι ως παρακαμπτόμενος παράγοντας» καταλήγει.