Ο οστρακισμός του και τα ευρήματα με τα 190 όστρακα με το όνομά του, που όμως γράφτηκαν από λίγα μόνο χέρια
Ο Θεμιστοκλής για μερικά χρόνια μοιραζόταν τη διαχείριση των δημόσιων πράγματων με τον Αριστείδη και τον Ξάνθιππο. Είχε πρωτοστατήσει στην ανέγερση των τειχών και αντιτάχθηκε αποτελεσματικά στα σχέδια της Σπάρτης.
- Γράφει ο Χρήστος Η. Χαλαζιάς
Αλλά ο ευφυής άντρας είχε και τις αδυναμίες του. Ηταν ευπρόσβλητος από τις δωροδοκίες και ίσως να δυσκολεύονταν να εξηγήσει με ποιο τρόπο έγινε πλούσιος.
Πιο σοβαρό ελάττωμα ήταν ότι η ματαιοδοξία του τον παρέσυρε να κάνει δημόσιες απερισκεψίες. Ανέγειρε κοντά στην κατοικία του ένα ιερό αφιερωμένο στην Αρτέμιδα Αριστοβούλη, υποδηλώνοντας ότι οι συμβουλές που είχε δώσει στην πατρίδα του ήταν οι πιο σοφές απ’ όλες τις άλλες. Τέτοια γεγονότα καθαυτά είχαν μικρή μόνο σημασία, αλλά οδηγούσαν στην απώλεια της δημοτικότητας και έδιναν στους αντίπαλους λαβή για επίθεση.
Ο χρόνος και οι άμεσες αφορμές του εξοστρακισμού του Θεμιστοκλή είναι αβέβαια. Ισως προσπάθησε να επιβάλει μέτρα που ήταν πολύ επαναστατικά κατά τη γνώμη του Αριστείδη, μολονότι ο τελευταίος ήταν ένας αναμφισβήτητος δημοκράτης. Πιο πιθανόν είναι η συνεχής αντίθεσή του προς τη Σπάρτη να δέχθηκε μεγάλη επιρροή στην Εκκλησία του Δήμου. Εγινε πρόταση οστρακισμού του και η ετυμηγορία ήταν εναντίον του Θεμιστοκλή.
Πολλά όστρακα που φέρουν το όνομά του έχουν βρεθεί, και ένα απόθεμα που ανακαλύφθηκε σ’ ένα καλά επιχωματωμένο μέρος είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον. Περιλαμβάνει 190 όστρακα με το όνομα του Θεμιστοκλή, γραμμένα από λίγα μόνο χέρια. Ισως αυτά να ήταν όστρακα ετοιμασμένα για διανομή από τους εχθρούς του, και είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι τα περισσότερα απ’ αυτά προέρχονται από αγγεία καλής ποιότητας. Το απόθεμα προφανώς χρονολογείται από έναν οστρακισμό που έγινε προ του 480 π.Χ., αλλά οι εχθροί του δεν φαίνεται να είχαν γίνει πιο ευσυνείδητοι μετά. Ο εξόριστος πολιτικός εγκαταστάθηκε στο Αργος και μετέφερε την αντι-σπαρτιατική του προπαγάνδα ανά την Πελοπόννησο.
Η παρουσία εκεί ενός τόσο πανούργου και ενεργητικού εχθρού δεν ήταν ευχάριστη στη Σπάρτη και δεν τον άφησαν για πολύ σε ησυχία. Οταν αποκαλύφθηκαν οι περσικές συνωμοσίες του Παυσανία, οι Λακεδαιμόνιοι ανακάλυψαν ότι και ο Θεμιστοκλής ήταν ανακατεμένος στο σκάνδαλο. Αλλά αν και ο Θεμιστοκλής είχε επαφές με τον Παυσανία -επαφές συμβατικού χαρακτήρα-, δεν φαίνεται τουλάχιστον πιθανό να ήταν πραγματικά ένοχος για οποιοδήποτε σχέδιο να παραδώσει την Ελλάδα στην Περσία. Πρέπει μάλλον να υποθέσουμε ότι οι επαφές αυτές αφορούσαν τις σκευωρίες του Παυσανία εναντίον του σπαρτιατικού πολιτεύματος.
Κατηγορήθηκε για μεγάλη προδοσία σε βάρος της πατρίδας του, στάλθηκαν άντρες για να τον συλλάβουν και να τον οδηγήσουν σε δίκη και κατέφυγε στην Κέρκυρα. Οι Κερκυραίοι αρνήθηκαν να τον δεχθούν και διαπεραιώθηκε στην Ηπειρο, καταδιωκόμενος από Λακεδαιμόνιους και Αθηναίους αξιωματούχους. Αναγκάστηκε να σταματήσει στην κατοικία του Αδμήτου, βασιλιά των Μολοσσών, μολονότι οι προηγούμενες σχέσεις του μ’ αυτόν δεν ήταν φιλικές. Στα δυτικά αυτά μέρη, μας φαίνεται ότι μεταφερόμαστε σ’ ένα απώτερο παρελθόν και επισκεπτόμαστε την κατοικία ενός ομηρικού βασιλιά.
Ο Αδμητος δεν βρισκόταν στο σπίτι του, αλλά ο Θεμιστοκλής ικέτευσε τη βασίλισσα και εκείνη τον συμβούλευσε να πάρει το παιδί της και να καθίσει κοντά στη εστία. Οταν επέστρεψε ο βασιλιάς, ο Θεμιστοκλής ικέτευσε για την προστασία του και ο Αδμητος φιλόξενα αρνήθηκε να τον παραδώσει στους διώκτες του. Οι Αθηναίοι, απογοητευμένοι, τον καταδίκασαν σαν φυγόδικο προδότη, δήμευσαν την περιουσία του και καταδίκασαν τους απογόνους του σε στέρηση των πολιτικών δικαιωμάτων τους.
Στην Ιωνία
Ο Αδμητος έστειλε τον φυγάδα διά ξηράς στην Πύδνα της Μακεδονίας. Ενα πλοίο τον μετέφερε στις ακτές της Ιωνίας. Για μερικά χρόνια κρυβόταν σε πόλεις της μικρασιατικής ακτής, αλλά, όταν πέθανε ο Ξέρξης και ανέβηκε στον θρόνο ο Αρταξέρξης, κατέφυγε στα Σούσα και άρχισε να συνωμοτεί στην περσική αυλή. Ετσι οι περιστάσεις τον οδήγησαν να ακολουθήσει το παράδειγμα του Παυσανία και, κατά κάποια παράδοξη ειρωνεία, οι δύο άντρες, οι οποίοι μπορούν να θεωρηθούν οι σωτήρες της Ελλάδας, ο ήρωας της Σαλαμίνας και ο ήρωας των Πλαταίων, έφθασαν στο σημείο να καταστρώνουν σχέδια για να καταστρέψουν το έργο του και να υποδουλώσουν τη χώρα που είχαν ελευθερώσει.
Στην πραγματικότητα όμως ο Θεμιστοκλής, που ήταν ένας ικανός και διορατικός άνθρωπος, θα πρέπει να προσπαθούσε απλώς και μόνο να εξασφαλίσει οφέλη για τον εαυτό του με δαπάνες του Μεγάλου Βασιλέως και δεν θα σκεφτόταν σοβαρά να καταστρώσει σχέδια εναντίον της Ελλάδας. Ηταν, όπως άλλωστε θα μπορούσαμε να περιμένουμε, πιο επιτυχημένος από τον Σπαρτιάτη σκευωρό. Κέρδισε μεγάλη εκτίμηση στην Περσία και του δόθηκε η διοίκηση της περιοχής της Μαγνησίας – η Μαγνήσια προμήθευε το τραπέζι του με ψωμί, η Λάμψακος με κρασί και η Μυός με κρέας.
Ο θάνατος και οι εικασίες για αυτοκτονία
Ο Θεμιστοκλής πέθανε στη Μαγνησία και οι Μαγνησίοι τού παραχώρησαν έξω από τα τείχη τους τον τόπο αναπαύσεως που του αρνήθηκαν στην πατρίδα του. Και δεν αρκέστηκαν μόνο σ’ αυτό – θέλησαν να συνδέσουν τη φήμη του στενότερα με την πόλη τους. Του απέδωσαν τιμές ήρωα και έστησαν στην αγορά τους ανδριάντα του σωτήρα της Ελλάδας, να στέκεται γυμνός σε στάση προσφοράς σπονδής σ’ έναν βωμό, κάτω από τον οποίο κείτεται σφαγμένος ένας ταύρος.
Από πρόθεση ή από άγνοια, η παράσταση αυτή παρανοήθηκε και έδωσε αφορμή να δημιουργηθεί μια πλαστή ιστορία. Μισό αιώνα μετά τον θάνατο του Θεμιστοκλή υπήρχε στον λαό η πεποίθηση ότι είχε δηλητηριαστεί μόνος του με αίμα ταύρου. Αναπτύχθηκε η ανόητη υπόθεση που υποστήριζε ότι ήταν απελπισμένος, διότι δεν μπορούσε να εκπληρώσει τις υποσχέσεις του στον Πέρση βασιλιά κι έτσι οδηγήθηκε στην αυτοκτονία. Ελάχιστες είναι οι αμφιβολίες ότι αυτή ιστορία, που αρχικά κυκλοφόρησε από κακεντρεχείς γλώσσες της Αθήνας, πήγασε από την απεικόνιση του ταύρου και την προσφορά σπονδής στο μνημείο της αγοράς της Μαγνησίας.