Η πρόσφατη ανακοίνωση της δημιουργίας νέου υπουργείου Ανωτάτης Εκπαίδευσης και Ερευνας έρχεται να συμπληρώσει το μοτίβο. Η Ελλάδα επιζεί πουλώντας τα κομμάτια της και λεηλατώντας τις ευρωπαϊκές επιδοτήσεις. Μετά την «κλιματική αλλαγή», την «πράσινη μετάβαση», τον ΟΠΕΚΕΠΕ, τις ΜΚΟ, τα ΕΣΠΑ και τη «συμπερίληψη», το νέο υπουργείο φαίνεται να στοχεύει στη διαχείριση των δισεκατομμυρίων του μηχανισμού SAFE (Security Action for Europe).
Πρόκειται για πακτωλό χρημάτων που προορίζονται για τεχνολογίες άμυνας και ασφάλειας, drones, ραντάρ, ασφαλείς επικοινωνίες, τομείς στους οποίους η Ελλάδα έχει μηδενική εμπειρία και συνεπώς το αποτέλεσμα είναι προδιαγεγραμμένο. Η συγκέντρωση του ελέγχου σε ένα υπουργείο, ίσως υπό την άμεση εποπτεία του Μαξίμου, διευκολύνει τον συντονισμό και την απορρόφηση αυτών των χρημάτων, ακριβώς όπως γίνεται στους υπόλοιπους μηχανισμούς διανομής, όπου τα χρήματα πάνε στους λίγους. Η εξέλιξη διευκολύνεται από ένα ευρωπαϊκό σύστημα διανομής χρημάτων.
Το ευρωπαϊκό ερευνητικό οικοσύστημα έχει μετατραπεί σε έναν περίπλοκο γραφειοκρατικό μηχανισμό που υπηρετεί πρωτίστως την ταχεία και ευρεία κατασπατάληση δημόσιων πόρων σε γραφειοκρατικές δραστηριότητες, ενώ τα αντίστοιχα εθνικά ερευνητικά προγράμματα των ΕΣΠΑ στην Ελλάδα έχουν πάντα τους ίδιους αποδέκτες. Ετσι, έχει οικοδομηθεί ένα κλειστό ερευνητικό οικοσύστημα από πανεπιστήμια, ΜΚΟ, συμβούλους και ερευνητικά κέντρα, που ζουν παράγοντας διοικητικούς υπαλλήλους, μεγάλο όγκο χαρτιών, ημερίδες με καλό φαγητό, επιστημονικό τουρισμό και χάρτινα «παραδοτέα».
Η βασική ατέλεια ξεκινά από τον ίδιο τον σχεδιασμό των προγραμμάτων. Για να εγκριθεί ένα έργο, απαιτείται η δημιουργία μεγάλων δομών από πολλές χώρες. Αυτό δεν γίνεται για τεχνολογικούς λόγους, αλλά αποσκοπεί σε παγιωμένα σχήματα όπου επωφελούνται ελάχιστοι και πάντα οι ίδιοι, χωρίς λογοδοσία, επειδή η ευθύνη διαχέεται. Για παράδειγμα, ένα έργο ανάπτυξης ραντάρ για drones χρειάζεται βαθιά διεπιστημονικότητα, φυσικούς με εξειδίκευση στην επεξεργασία σήματος, στη ρομποτική, στους αυτοματισμούς, στην αεροδιαστημική. Τέτοια άτομα είναι σπάνιο να βρεθούν στην Ευρώπη λόγω ενός εκπαιδευτικού συστήματος που εστιάζει στην απόλυτη εξειδίκευση.
Αντί να αναζητεί λίγα και ικανά άτομα, ο σχεδιασμός περιλαμβάνει πολλούς εταίρους ώστε να επωφελούνται αδιαφανείς δομές τύπου ΟΠΕΚΕΠΕ. Κανόνες προμηθειών, επιτροπές, υπογραφές και συγκρίσεις προσφορών μπλοκάρουν ακόμα και απλές προμήθειες, ενώ είναι αδύνατη η αγορά τεχνολογικού εξοπλισμού. Σε ένα R&D πρωτότυπο, όπου τα αναλώσιμα καταστρέφονται εύκολα, η ανάγκη ταχείας προμήθειας είναι ζωτική. Στο ευρωπαϊκό οικοσύστημα όμως μια τέτοια διαδικασία μπορεί να διαρκέσει μήνες. Αυτό σκοτώνει την απαιτούμενη επαναληπτική φύση της τεχνολογικής ανάπτυξης.
Η καινοτομία απαιτεί ταχύτητα, ρίσκο και γρήγορη διόρθωση λαθών. Αντιθέτως, το ευρωπαϊκό πλαίσιο ανταμείβει την τήρηση διαδικασιών και την παραγωγή «χάρτινων» παραδοτέων, διάχυση ανύπαρκτων αποτελεσμάτων, ενώ εμποδίζει την ανάπτυξη και την κατασκευή μηχανών ή συσκευών. Ο σκοπός είναι η διανομή των χρημάτων πάντα στους ίδιους και η εμμονή σε μετρήσιμα μεγέθη, h-index, αριθμός δημοσιεύσεων και εκθέσεων, που καταστρέφουν την τεχνολογική ποιότητα. Οι ερευνητές και οι ομάδες πιέζονται να παράγουν γρήγορα μη αξιόπιστα αποτελέσματα.
Η δημιουργία βαθιάς τεχνογνωσίας, η μακροχρόνια εστίαση σε δύσκολα προβλήματα και η αποδοχή αποτυχιών ως μέρος της διαδικασίας δεν χωρούν σε αυτό το πλαίσιο. Το σύστημα δημιουργεί μια «δομή επιχορηγήσεων», όπου το μεγαλύτερο μέρος των χρημάτων καταλήγει σε μισθούς, ταξίδια, συνέδρια, διοικητικούς υπαλλήλους και έξοδα, με ανύπαρκτο τεχνολογικό αντίκτυπο. Τα χρήματα των Ευρωπαίων φορολογουμένων δαπανώνται χωρίς απόδοση, καταλήγοντας στους πολιτικούς και σε διορισμούς ημετέρων. Ικανοί ερευνητές και μηχανικοί είτε εγκαταλείπουν το πεδίο είτε στρέφονται σε ευέλικτα ιδιωτικά σχήματα στην Αμερική. Η Ευρώπη υστερεί σε τεχνολογικούς τομείς που απαιτούν γρήγορες αποφάσεις.
Το ευρωπαϊκό και ελληνικό ερευνητικό οικοσύστημα έχουν σχεδιαστεί για να διανέμουν χρήματα σε ένα αυτοτροφοδοτούμενο πολιτικό δίκτυο συμφερόντων, τύπου ΜΚΟ και ΟΠΕΚΕΠΕ. Οπως δείχνει η ελληνική εμπειρία, η μελλοντική πρωτοβουλία θα οδηγήσει στο ίδιο αποτυχημένο μοντέλο διαχείρισης. Η πολιτική «τρώει» μόνο ευρωπαϊκά λεφτά και πουλάει Ελλάδα..
*Διδάκτωρ Φυσικής του Πανεπιστημίου του Μάντσεστερ, UK, τ. διευθυντής Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών
