«Είμαι ευτυχής ότι είμαι Ελλην και χαίρω». Ο Νικόλαος Γύζης, στον οποίο ανήκει η προηγούμενη ρήση, λάτρευε την πατρίδα του, κάτι που δεν παρέλειπε να αποτυπώνει συχνά στους ζωγραφικούς πίνακές του. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι τα πρώτα χρόνια της καλλιτεχνικής πορείας του, εκεί στην Ακαδημία του Μονάχου, αντλεί τη θεματολογία των έργων του από την Ελλάδα, χωρίς να σταματά να ονειρεύεται την επιστροφή του σε εκείνη. Εκατόν έντεκα χρόνια μετά τον θάνατο του κορυφαίου ζωγράφου, το Ιδρυμα Εικαστικών Τεχνών και Μουσικής Β. & Μ. Θεοχαράκη οργανώνει μία μεγάλη έκθεση αφιερωμένη στο έργο του. Από τις 8 Νοεμβρίου έως και τις 3 Φεβρουαρίου 2013 120 έργα -κάποια από τα οποία εκτίθενται για πρώτη φορά στο κοινό- έχουν πάρει τις θέσεις τους στις προθήκες, προβάλλοντας την εξελικτική πορεία του πλούσιου έργου του Τήνιου καλλιτέχνη. Τα περισσότερα από αυτά προέρχονται από την πολυσυζητημένη δωρεά των απογόνων του Γύζη προς τη Δημοτική Πινακοθήκη της Θεσσαλονίκης και φιλοξενούνται στον δεύτερο όροφο της Casa Bianca της συμπρωτεύουσας.
Η έκθεση, που φέρει τον τίτλο «Νικόλαος Γύζης. Ο μεγάλος ζωγράφος», εμπλουτίζεται με έργα από τις συλλογές της Εθνικής Πινακοθήκης – Μουσείου Αλεξάνδρου Σούτζου, της Εθνικής Τράπεζας, της Πινακοθήκης Ε. Αβέρωφ, της Alpha Bank, της Τραπέζης της Ελλάδος, της Συλλογής Μαριάννας Λάτση και πολλών άλλων ιδιωτικών συλλογών.
Η παρουσίαση ξεκινά με τις προσωπογραφίες των μελών της οικογένειας Γύζη, για να ακολουθήσουν αντιπροσωπευτικές δημιουργίες, και κορυφώνεται με τα αλληγορικά έργα του. Επίσης, το κοινό θα έχει την ευκαιρία να δει σημαντικές ελαιογραφίες με θέμα τοπία, καθώς και σπάνια σχέδια, γλυπτά, αφίσες, διπλώματα, φωτογραφίες, ακόμη και ένθετα εφημερίδων για τον σημαντικότερο εκπρόσωπο της Σχολής του Μονάχου. Η «δημοκρατία» παρουσιάζει τα πιο σημαντικά σημεία της πολυσυζητημένης έκθεσης που, αν μη τι άλλο, θεωρείται το εικαστικό γεγονός της σεζόν.
«Κρυφό Σχολειό»
Το περίφημο αυτό έργο φιλοτεχνήθηκε γύρω στο 1885-1886. Ο αρχικός τίτλος ήταν «Ελληνικόν σχολείον εν καιρώ δουλείας» και αναπαριστά έναν γαλήνιο γέροντα την ώρα της διδασκαλίας, ενώ γύρω του τον παρακολουθούν με αυστηρή προσήλωση οι μικροί μαθητές, σημειώνοντας και ακούγοντας προσεκτικά τα κηρύγματά του. Από το 1993 βρίσκεται στη μεγάλη συλλογή του επιχειρηματία Πρόδρομου Εμφιετζόγλου, ο οποίος το αγόρασε στην τιμή ρεκόρ -για ελληνικό έργο- των 187.500.000 δραχμών.
«Ο ζαχαροπλάστης»
Δημιουργήθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1890 και αποτελεί το τελευταίο γνωστό έργο του με ηθογραφικό περιεχόμενο. Στον πίνακα αυτόν ο Γύζης καταφέρνει να αποδώσει με εξαιρετική μαεστρία την αιφνίδια κίνηση που προκύπτει από το αναπάντεχο σπάσιμο του σκοινιού απ’ όπου κρεμόταν το μπουκάλι. Ανήκει σε ιδιωτική συλλογή.
«Παιδικοί αρραβώνες»
Ενας από τους ωραιότερους πίνακες του Γύζη, οι «Παιδικοί αρραβώνες» δημιουργήθηκε το 1877. Τα αρραβωνιάσματα είναι ένα έργο που ζωγραφίστηκε σε δύο παραλλαγές και απέσπασε πολλές διακρίσεις. Απεικονίζει ένα έθιμο από τον καιρό της Τουρκοκρατίας, σύμφωνα με το οποίο οι γονείς αρραβώνιαζαν τα παιδιά από μικρά, ίσως για να τα προστατέψουν από το παιδομάζωμα. Ανήκει στη συλλογή της Εθνικής Πινακοθήκης.
«Ιουδήθ και Ολοφέρνης»
Ο Γύζης ολοκλήρωσε τον ιστορικό αυτό πίνακα με τίτλο «Ιουδήθ και Ολοφέρνης» το 1869. Μάλιστα, με αυτόν συμμετείχε και στον διαγωνισμό της Ακαδημίας του Μονάχου κατόπιν προτροπής του φημισμένου δάσκαλου του Καρλ φον Πιλότι, ο οποίος έδειχνε ιδιαίτερα ενθουσιασμένος με το ταλέντο του μαθητή του. Ο εντυπωσιακός πίνακας κοσμεί τη συλλογή της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος.
«Τα ορφανά»
Δημιουργία του 1871, «Τα ορφανά» σημείωσαν μεγάλη επιτυχία στη Διεθνή Εκθεση της Βιένης, όταν παρουσιάστηκαν, αποσπώντας διθυραμβικές κριτικές. Σε αυτή τη σύνθεση είναι χαρακτηριστικό ότι ο ζωγράφος έχει προσθέσει κοντά στην υπογραφή του τη φράση «Ο Ελλην», κάτι που δεν μαρτυρείται σε κανένα άλλο έργο του. Ανήκει στη συλλογή της Μαριάννας Λάτση.
«Πηνελόπη Γύζη»
Το ημιτελές αυτό πορτρέτο της κόρης του Πηνελόπης Γύζη υπολογίζεται ότι έχει φιλοτεχνηθεί το 1893. Μάλιστα, το Ιδρυμα Θεοχαράκη φιλοξενεί έναν μεγάλο αριθμό πορτρέτων των μελών της οικογένειάς του. Βρίσκεται στη συλλογή του Πανελλήνιου Ιερού Ιδρύματος Ευαγγελιστρίας Τήνου.
«Αποκριά στην Αθήνα»
Η περίφημη «Αποκριά στην Αθήνα» αποτελεί μία πολυπρόσωπη σύνθεση που κόστισε πολύ χρόνο για την ολοκλήρωσή της, αφού ξεκίνησε το 1882 και τελείωσε έπειτα από 10 χρόνια. Συνολικά υπάρχουν τέσσερις διαφορετικές εκδοχές του ίδιου έργου, ενώ στην έκθεση παρουσιάζεται ο πίνακας που ανήκει στη συλλογή Μεγάρου Μουσικής Αθηνών.
«Παππούς και εγγόνι»
Φιλοτεχνημένο το 1882, το καταπληκτικό αυτό έργο του Γύζη απεικονίζει τον παππού να μαντάρει τις κάλτσες του την ώρα που κρατάει στην αγκαλιά του τον μικρό εγγονό του.
Χαρακτηριστικό είναι ότι τα ίχνη του πίνακα ήταν χαμένα για περίπου έναν αιώνα. Ανακαλύφθηκε σε συλλογή στη Νεμπράσκα το 2007 και την ίδια χρονιά βγήκε στο σφυρί από τον οίκο Sotheby’s. Ανήκει σε ιδιωτική συλλογή.
«Η Ιστορία»
«Η Ιστορία» του 1892 ανήκει στις συνθέσεις που αναλάμβανε ο ζωγράφος για αφίσες, διπλώματα και μετάλλια. Μάλιστα το εν λόγω έργο χρησιμοποιήθηκε για τη διαφήμιση της 6ης Διεθνούς Εκθεσης του Glaspalast και παρέμεινε το σύμβολο των εκθέσεων επί 26 χρόνια. Ιδιοκτήτης του είναι ιδιώτης συλλέκτης.
Ο Τήνιος καλλιτέχνης που κατέκτησε το Μόναχο
Γεννήθηκε την 1η Μαρτίου 1842 στο Σκλαβοχώρι της Τήνου. Το 1850 η οικογένειά του εγκαταστάθηκε στην Αθήνα σε ένα μικρό σπίτι στην οδό Καλαμιώτου. Σε ηλικία 12 ετών άρχισε να παρακολουθεί μαθήματα στο Πολυτεχνείο με δασκάλους τους Φίλιππο Μαργαρίτη, Αγαθάγγελο Τριανταφύλλου, Λουδοβίκο Θείρσιο καθώς και τους Πέτρο Παυλίδη – Μινώτο και Βασίλειο Καρούμπα – Σκόπα. Η γνωριμία του το 1862 -κατόπιν συστάσεως του στενού του φίλου Νικηφόρου Λύτρα- με τον εύπορο Τηνιακό Νικόλαο Νάζο ήταν καθοριστική. Εκείνος τον υποστήριξε να πάρει υποτροφία από το Ιδρυμα Ευαγγελιστρίας Τήνου, ενώ αργότερα τον πάντρεψε με την κόρη του. Το 1865 αναχώρησε για το Μόναχο, όπου άρχισε να διαπρέπει, αποσπώντας για τα έργα του πολλές τιμητικές διακρίσεις και βραβεία. Το 1882 έγινε βοηθός καθηγητής στην Ακαδημία Καλών Τεχνών του Μονάχου και το 1888 τακτικός καθηγητής. Ασχολήθηκε με όλα τα είδη ζωγραφικής. Μετά τον θάνατό του το 1901 οργανώθηκε αναδρομική έκθεση των έργων του κατά τη διάρκεια της 8ης Καλλιτεχνικής Εκθεσης στο Glaspalast του Μονάχου. Η οικογένειά του παρέμεινε στο Μόναχο και μόνο ο γιος του, ο γλύπτης Τηλέμαχος Γύζης, εγκαταστάθηκε στην Ελλάδα.
Γιώτα Βαζούρα
