Θα διαφωνούσε με πολλές από τις νεκρολογίες που γράφτηκαν για την ίδια και θα παρακολουθούσε απαθής τις ακραίες αντιδράσεις μίσους… Ποτέ δεν της άρεσαν οι κολακείες και ποτέ δεν την άγγιζαν οι απειλές… Η Μάργκαρετ Θάτσερ είχε τη δική της άποψη, που την εξέφραζε με αφοπλιστική ειλικρίνεια. Ηταν αυτή «που αγαπήθηκε, που μισήθηκε, αλλά δεν ξεχάστηκε ποτέ», όπως έγραφε «The Northern Echo», σε ένα από τα χιλιάδες πρωτοσέλιδα που αφιερώθηκαν στον θάνατό της. Ο τίτλος είναι ακριβής. Αποτυπώνει τον βαθύ διχασμό που προκάλεσε ακόμη και με τον θάνατό της η σιδηρά κυρία. Οι ημέρες και τα έργα της Θάτσερ, που άλλαξε τη χώρα της και έβαλε το θεμέλιο του νεοφιλελευθερισμού στην Ευρώπη, κρίθηκαν και κρίνονται σκληρά. Η αμφιλεγόμενη προσωπικότητα, η ζωή, η πολιτική, πάνω από όλα η κληρονομιά που αφήνει πίσω της με το προσωπικό της αποτύπωμα δεν θα ξεχαστούν ποτέ. Ισως γιατί η Θάτσερ, η πολιτικός που έγινε «σκληρότερη από σκληρή», κατά τον βιογράφο της Χιούγκο Γιανγκ, πολέμησε με τα φαντάσματα του παρελθόντος για να δημιουργήσει τελικά τα δικά της φαντάσματα, που κατατρέχουν έως και σήμερα την Ευρώπη. Οπως εύστοχα σχολίαζε στο κύριο άρθρο του ο «Guardian», «είναι βέβαιο ότι δεν μπορεί να υπάρξει οπισθοδρόμηση προς το αποτυχημένο μεταπολεμικό παρελθόν με το οποίο έπρεπε να πολεμήσει η Μάργκαρετ Θάτσερ. Αλλά δεν πρέπει να υπάρξει οπισθοδρόμηση ούτε προς τη δική της αποτυχημένη σε αυτό απάντηση. Υπήρξε μία εξαιρετικού χαρακτήρα σημαντική ηγέτιδα και μια πολύ μεγάλη γυναίκα, από πολλές απόψεις».
Η Θάτσερ ήταν μια πολιτικός που πίστευε αυτά που έλεγε, που ποτέ δεν ακολούθησε στρατηγικές επικοινωνιολόγων και που πάνω από όλα είχε βαθιά γνώση της Ιστορίας. Υπερασπιζόταν με πάθος τις απόψεις της, δεν άλλαζε γνώμη και έμενε αμετακίνητη στις θέσεις της ακόμη κι αν δεχόταν εσωκομματικά πυρά ή απειλές κατά της ζωής της.
Ο θατσερισμός που άφησε ανεξίτηλη τη σφραγίδα του στη σύγχρονη πολιτική σκηνή έχει δύο όψεις, οι οποίες αποτυπώνονται στις εκ διαμέτρου αντίθετες αντιδράσεις στον θάνατο της πολιτικού. Οι μεν επιμένουν στις αποδεδειγμένες και προφανείς σήμερα αποτυχίες του ακραίου φιλελευθερισμού που συμβολίζει η Μάργκαρετ Θάτσερ, οι δε χαιρετίζουν τη σιδηρά κυρία που έσωσε τη βρετανική οικονομία με τις πολιτικές για τις ιδιωτικοποιήσεις, την κοινωνική απορρύθμιση και τη χρηματοπιστωτική φιλελευθεροποίηση.
Η κορωνίδα των μεταρρυθμίσεων της Θάτσερ ήταν το «Big Bang», όπως έμεινε γνωστό στην Ιστορία, στο Σίτι του Λονδίνου, η απορρύθμιση της βρετανικής χρηματαγοράς. Το 1986 το κλειστό κλαμπ του Σίτι ανοίγει τις πύλες του και η βρετανική πρωτεύουσα μετατρέπεται σε χρηματοοικονομικό κέντρο του κόσμου. «Βασικός στόχος των ενεργειών της Θάτσερ, να μετατρέψει τη βρετανική οικονομία από βιομηχανική σε οικονομία αγορών. Να βάλει τέλος στις ξεπερασμένες, ζημιογόνες βαριές βιομηχανίες. Και στις κρατικές επιχειρήσεις, επίσης. Μεταμόρφωσε το Σίτι, καθώς πίστευε ότι οι άνθρωποι πρέπει να είναι υπεύθυνοι για τις πράξεις τους. Κοιτάζοντας πίσω, πιστεύω ότι το κύριο έργο της ήταν ο εκσυγχρονισμός» λέει ο πρώην υπουργός Κένεθ Κλαρκ. Η ατομική ελευθερία και η υπευθυνότητα ενάντια στην κρατική προστασία, την κρατική παρέμβαση και τους υψηλούς φόρους. Ο μονεταρισμός ως εργαλείο ανάπτυξης. Οι αρχές αυτές συνοψίζουν το οικονομικό περιεχόμενο του θατσερισμού, που σκόρπισε απλόχερα την ευημερία, φέρνοντάς την και στη μεσαία τάξη. Ο αντίλογος είναι προφανής. Οι πολιτικές της Θάτσερ γέννησαν την ασυδοσία και την απληστία, και έβαλαν τον σπόρο της κρίσης του 2008.
Οι εν λόγω πολιτικές, αν και αναθεματίστηκαν από πολλούς, ακολουθούνται σήμερα, καθολικά σχεδόν, από ολόκληρη την Ευρώπη. Ο Βρετανός φιλόσοφος Α.Σ. Γκρέιλινγκ γράφει για τη Θάτσερ: «Είναι δύσκολο να σκεφτεί κανείς μια πιο διχαστική προσωπικότητα στη βρετανική πολιτική, τουλάχιστον από την εποχή του λόρδου Λίβερπουλ τον 19ο αιώνα, που πολέμησε την εργατική τάξη. Η εντεκάχρονη παραμονή της Θάτσερ στην εξουσία είχε πολλά κοινά με τον τρόπο που ο Λίβερπουλ αντιμετώπιζε τα συνδικάτα. Οι θαυμαστές της την επιβράβευαν γιατί κατάφερε να διαλύσει το εργατικό κίνημα και να απελευθερώσει τη χρηματοπιστωτική αγορά του Σίτι. Αυτές οι ενέργειες, λένε, απέτρεψαν την οικονομική παρακμή της χώρας. Οι επικριτές της την κατηγορούν για την καταστροφή ενός μεγάλου μέρους της παραγωγικής βάσης της χώρας, αρνούμενη να βοηθήσει τις βιομηχανίες, αφανίζοντας τα ορυχεία και αποδυναμώνοντας τα συνδικάτα τους. Θα θυμόμαστε πάντα την πρωθυπουργία της για τις αιματηρές μάχες μεταξύ των εργαζομένων και της αστυνομίας, το υψηλό ποσοστό ανεργίας και την ξαφνική εμφάνιση των εγκαταλειμμένων βιομηχανικών εκτάσεων. Εάν η Αργεντινή δεν είχε εισβάλει στα Φόκλαντς τον Απρίλιο του 1982, η Θάτσερ μπορεί και να μην είχε κερδίσει τις εκλογές του ’83. Η εθνική υπερηφάνεια οδήγησε σε άνοδο τη δημοτικότητά της και είχε ως αποτέλεσμα την κατάρρευση της αντιπολίτευσης, του κόμματος των Εργατικών, που διήρκεσε μια δεκαετία».
Η πτώση της Θάτσερ όμως ήταν αποτέλεσμα της δυσαρέσκειας της ίδιας της βρετανικής κοινωνίας και του φόβου στους κόλπους των Συντηρητικών ότι το κόμμα θα οδηγούνταν στην απομόνωση. Αφορμή ήταν ο κεφαλικός φόρος (poll tax) που θέλησε να επιβάλει η Θάτσερ στα τέλη της δεκαετίας του ’80. Το κίνημα άρνησης πληρωμής του κεφαλικού φόρου ήταν αυτό που άναψε το φιτίλι της αγανάκτησης, καθώς ήδη η ακραία νεοφιλελεύθερη πολιτική της, με την κατάλυση του κοινωνικού κράτους και την ιδιωτικοποίηση πολλών δημόσιων υπηρεσιών, είχε προκαλέσει οργή σε μεγάλο μέρος της βρετανικής κοινής γνώμης. Ο βρετανικός poll tax ήταν μια μορφή τοπικής φορολόγησης, ίδιας για όλους τους πολίτες, ανεξάρτητα από το εισόδημά τους Ως οριζόντιος φόρος επηρέαζε πολύ περισσότερο το εισόδημα των μεσαίων και των κατώτερων οικονομικά στρωμάτων, αφού αναλογούσε σε μεγαλύτερο ποσοστό του εισοδήματός τους. Η σιδηρά κυρία αποφάσισε την επιβολή του μετά την επανεκλογή της το 1987, ξεκινώντας από τη Σκοτία, όπου το κόμμα της είχε σημειώσει χαμηλά ποσοστά. Είχαν προηγηθεί δύο χρόνια μάχης με τις απεργίες των ανθρακωρύχων, οι οποίοι αντιδρούσαν στο κλείσιμο των κρατικών ορυχείων και στην απώλεια θέσεων εργασίας, από όπου η δημόσια εικόνα της Θάτσερ είχε βγει ενισχυμένη. Η ίδια ένιωθε άτρωτη και δήλωνε ότι η επιβολή του κεφαλικού φόρου ήταν το προπύργιο της οικονομικής της πολιτικής. Το 1988, μαζί με την επιβολή του φόρου σε Αγγλία και Ουαλία, εξαπλώθηκε και το κίνημα εναντίον του. Τελικά το 1990 ήταν η χρονιά που έκρινε την εξέλιξη του κεφαλικού φόρου. Την 1η Απριλίου 35.000.000 πολίτες θα λάμβαναν ειδοποίηση πληρωμής, οπότε η ομοσπονδία αποφάσισε να καλέσει πορεία για τις 31 Μαρτίου στο Λονδίνο. Στις διαδηλώσεις βρήκαν την ευκαιρία να εκφράσουν την οργή τους απέναντι στην κυβέρνηση της Θάτσερ άστεγοι, άνεργοι νέοι, καταπιεσμένοι και περιθωριοποιημένοι, απολυμένοι από κλάδους που είχαν χτυπηθεί τα προηγούμενα χρόνια και φυσικά οι πληγέντες από την κατάλυση του κοινωνικού κράτους. Η πορεία στο Λονδίνο, μεγαλειώδης, με τη συμμετοχή τουλάχιστον 250.000 ανθρώπων.
Το κίνημα άρνησης πληρωμής του κεφαλικού φόρου σηματοδότησε το τέλος της πρωθυπουργίας της Θάτσερ. Η ίδια οδηγήθηκε σε παραίτηση και η κυβέρνηση του Τζον Μέιτζορ, που τη διαδέχτηκε, υποχρεώθηκε να παραδεχτεί ότι ο φόρος δεν μπορούσε να εφαρμοστεί, ανακοινώνοντας παράλληλα την αντικατάστασή του από δημοτικούς φόρους. Ποιο ήταν το λάθος που οδήγησε τη Θάτσερ στην ήττα; Το ότι εγκατέλειψε την «τακτική του σαλαμιού» («salami tactics») που ακολουθούσε έως τότε, δηλαδή να μην ανοίγει ποτέ περισσότερα από ένα «μέτωπα» σύγκρουσης με την εργατική τάξη και να επιλέγει μέτρα που πλήττουν μόνο ένα τμήμα της κοινωνίας κάθε φορά, υπό τον φόβο μιας γενικευμένης εξέγερσης.
Τον Νοέμβριο του 1990 ο Μάικλ Χεζελτάιν ανήγγειλε την υποψηφιότητά του για την αρχηγία του Συντηρητικού Κόμματος. Η Μάργκαρετ Θάτσερ παραιτείται μετά το ισχυρό πλήγμα που υπέστη το πολιτικό γόητρο της, όταν στην πρώτη ψηφοφορία για την αρχηγία των Τόρις έλαβε μόνο 204 ψήφους, έναντι 152 που έλαβε ο Χεζελτάιν και 12 αποχών. Στον δεύτερο γύρο υποστήριξε τον Μέιτζορ, ο οποίος επικράτησε στις 27 Νοέμβριου 1990 για αρχηγός του κόμματος και την επομένη έγινε και πρωθυπουργός.
Πολλοί μίλησαν για μια μεγάλη συνωμοσία που την οδήγησε στην παραίτηση. Οταν ο Χεζελτάιν αμφισβήτησε την ηγεσία της Θάτσερ στο κόμμα τον Νοέμβριο του 1990, ο Μέιτζορ και ο Ντάγκλας Χερντ ήταν επισήμως αυτοί που στήριζαν εγγράφως την υποψηφιότητα της Θάτσερ. Θεωρητικά ο Μέιτζορ έθεσε υποψηφιότητα όταν η Θάτσερ αποφάσισε να αποσυρθεί από τον δεύτερο γύρο. Ηταν όμως έτσι; Εκείνες τις ημέρες ο Μέιτζορ βρισκόταν στο σπίτι του, στο Χάντιγκτον, αναρρώνοντας από μια εξαγωγή φρονιμίτη. Τα έγγραφα της υποψηφιότητας της Θάτσερ για τον δεύτερο γύρο τού είχαν σταλεί οδικώς για να τα υπογράψει. Οπως αποκαλύφθηκε αργότερα, είχε υπογράψει όχι μόνο τα χαρτιά της υποψηφιότητας της Θάτσερ, αλλά και της δικής του, σε περίπτωση που η ίδια αποφάσιζε τελικά να αποσυρθεί. Πολλοί μίλησαν για πραξικόπημα εναντίον της και για ένα βρόμικο παιγνίδι που δεν το άξιζε. Το Συντηρητικό Κόμμα οδηγήθηκε σε εμφύλιο πόλεμο. Η Μέιτζορ έγινε ηγέτης για να σταματήσει τον Χεζελτάιν. Ο Ουίλιαμ Χέιγκ και ο Ιαν Ντάνκαν Σμιθ ανέλαβαν την ηγεσία για να εμποδίσουν τον Κεν Κλαρκ. Η φράξια του Χέζελταιν, του Κλαρκ και του Κρις Πάτεν δεν ευθυνόταν μόνο για την πτώση της Θάτσερ, αλλά και για τις αδυσώπητες συγκρούσεις που ακολούθησαν υπό την ηγεσία του Μέιτζορ, ενός πολιτικού που, αν και θεωρητικά ήταν η επιλογή της, δεν στάθηκε στο ύψος των περιστάσεων. Η κηδεία της θα γίνει στις 17 Απριλίου. Η ίδια δεν επιθυμούσε κηδεία με τιμές αρχηγού κράτους, όπως λένε οι συγγενείς της το θεωρούσε σπατάλη χρημάτων!
Ο Σόρος και η «Μαύρη Τετάρτη» της στερλίνας
Λίγο προτού παραιτηθεί η Θάτσερ, είχε υποχρεωθεί, παρά την οξύτατη αντίθεσή της στη συμμετοχή της στερλίνας στον Μηχανισμό Συναλλαγματικών Ισοτιμιών, να δεχτεί τη συμμετοχή της στερλίνας στον ΜΣΙ και έτσι, στις 5 Οκτώβρη του 1990, η στερλίνα μπήκε στον μηχανισμό, με 6% δικαίωμα απόκλισης από την κεντρική ισοτιμία των 2,95 μάρκων. Ωστόσο οι ανάγκες της βρετανικής οικονομίας δεν απαιτούσαν αύξηση επιτοκίων, αλλά μείωση και ενίσχυση της ρευστότητας. Ετσι, με επιτόκια στο 10% η οικονομική κατάσταση στη Βρετανία χειροτέρευε, οι πτωχεύσεις αυξήθηκαν κατακόρυφα, ενώ η αύξηση της ανεργίας και οι απεργιακές κινητοποιήσεις και διαμαρτυρίες προκαλούσαν πιέσεις και στο εσωτερικό του Συντηρητικού Κόμματος, καθώς μετρήσεις έβλεπαν να το εγκαταλείπουν ψηφοφόροι του από τη μεσαία αστική τάξη και μια γενικότερη δυσαρέσκεια από την οικονομική πολιτική που εφάρμοζε ο Μέιτζορ. Το καλοκαίρι του 1992, ξεκίνησαν οι πρώτες επιθέσεις κατά της στερλίνας, που άρχισε να χάνει έδαφος. Τον Αύγουστο του 1992 η Τράπεζα της Αγγλίας προχώρησε στη λήψη δανείου από την Bundesbank για να στηρίξει τη στερλίνα. Αλλά οι επιθέσεις στη στερλίνα συνεχίστηκαν. Ενας από τους πρωταγωνιστές της επίθεσης ήταν και ο Τζορτζ Σόρος. Οι δηλώσεις του προέδρου της Bundesbank Helmut Schlesinger περί πιθανής υποτίμησης της στερλίνας έβαλαν μπουρλότο στις αγορές. Η στερλίνα, τη «Μαύρη Τετάρτη», στις 16 Σεπτεμβρίου του 1992, εγκατέλειπε τον Συναλλαγματικό Μηχανισμό του ΕΝΣ με απώλειες 14% και από τότε παραμένει φανατικά εκτός!
Η δικαίωσή της για τον ευρωσκεπτικισμό
«Η Θάτσερ είχε αφήσει πίσω της μια αλλαγμένη και βαθιά διχασμένη Βρετανία, με διαλυμένες τις τοπικές υποδομές και κοινωνίες. Εως τη χρονιά της μεγάλης νίκης των Εργατικών υπό τον Τόνι Μπλερ, το 1997, η Θάτσερ είχε εξελιχθεί πλέον σε ένα είδος τοξικής ευθύνης για τους Συντηρητικούς» λέει ο Γκρέιλινγκ. Το στίγμα που άφησε στο κόμμα της το έθεσε εκτός για μια ολόκληρη γενιά και ακόμη και σήμερα η κυβέρνηση Κάμερον κατάφερε να αναρριχηθεί στην εξουσία έπειτα από συμμαχία με τους Φιλελεύθερους Δημοκράτες.
Οι Τόρις παραμένουν διαιρεμένοι εξαιτίας της θατσερικής πολιτικής. Η πτέρυγα των ευρωσκεπτικιστών θαυμαστών και πιστών οπαδών της οδήγησε πρόσφατα σε βατερλό τη Σύνοδο Κορυφής για τον κοινοτικό προϋπολογισμό. Σήμερα οι ευρωσκεπτικιστές κρατούν όμηρο τον Κάμερον και κουνούν συχνά πυκνά το χαρτί του δημοψηφίσματος για την παραμονή ή μη στην Ε.Ε. Είναι γεγονός όμως ότι οι αμφιβολίες που εξέφραζε η Θάτσερ για ένα «ευρωπαϊκό υπερκράτος» και ένα κοινό νόμισμα αντηχούν και σήμερα, σχεδόν ένα τέταρτο του αιώνα αφότου παραιτήθηκε. Οπως σχολίαζαν οι «NYT», η Βρετανίδα πολιτικός είχε προβλέψει σωστά στα απομνημονεύματά της ότι οι ιστορικοί φόβοι της Γερμανίας για τον πληθωρισμό θα οδηγούσαν σε πολιτικές αργής ανάπτυξης, οι οποίες θα επιτείνουν τα προβλήματα των ασθενέστερων, λιγότερο αποτελεσματικών οικονομιών της ευρωζώνης, που δεν μπορούσαν πλέον να στηρίζονται στην υποτίμηση για να λύσουν τα προβλήματά τους.
Το βροντερό «όχι» για την ενιαία Ε.Ε.
Εκτός από τις αλλαγές που προκάλεσε στο εσωτερικό, η Θάτσερ υπερασπίστηκε με πάθος την άποψή της για τη Βρετανία ως μια σημαντική δύναμη στον κόσμο, με τα δικά της συμφέροντα και επιρροές, που ήταν ανεξάρτητα από την Ευρωπαϊκή Ενωση των «27»· ακριβώς όπως η ίδια δήλωσε κάποτε περίφημα στο Κοινοβούλιο «Οχι! Οχι! Οχι!», απαντώντας στην ώθηση της γαλλικής ηγεσίας για την εμβάθυνση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Εβλεπε τη Βρετανία σε μια «ειδική σχέση» με τις Ηνωμένες Πολιτείες και όχι με την Ευρώπη, ως ένα μέσο που θα τη διευκόλυνε στις διεθνείς υποθέσεις, μια άποψη που επίσης υποστήριξε έντονα και ο Κάμερον.
Η Θάτσερ παραμένει μετά θάνατον το σεβαστό σύμβολο του βρετανικού συντηρητισμού, ένα σημείο αναφοράς για τους φανατικούς πιστούς της πιο νεοφιλελεύθερης μορφής της ελεύθερης αγοράς και της ικανότητας του καπιταλισμού να σκορπίσει ευημερία αλλά και ανείπωτη φτώχεια… Ο θάνατός της δίχασε. Στο υποβαθμισμένο Μπρίξτον του Λονδίνου, όπου στην περίοδο της πρωθυπουργίας της σιδηράς κυρίας υπήρχαν συχνά κοινωνικές αναταραχές, πολλοί πανηγύριζαν… Στο Μπέλγκρεϊβ και το Μέιφερ η θλίψη και η συγκίνηση είναι εμφανείς. Μια πόλη, δύο κόσμοι. Η Θάτσερ όμως δεν είπε κάτι διαφορετικό από αυτό που ασπάζονται και εφαρμόζουν σήμερα σύσσωμες σχεδόν οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, κι ας μιλούν περί ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, σύμπνοιας και αλληλεγγύης. Αν μη τι άλλο, ήταν από τις ελάχιστες προσωπικότητες της παγκόσμιας πολιτικής σκηνής που υπερασπίστηκε με ειλικρίνεια, πάθος και επιχειρήματα τις πολιτικές που ακολούθησε.
