Για πολλές συνεχόμενες ημέρες, έως και τουλάχιστον προχθές, η φωτιά στην Τραπεζίτσα Κόνιτσας έκαιγε μέσα σε ένα από τα πιο πολύτιμα και ευαίσθητα οικοσυστήματα της Βόρειας Πίνδου. Πυκνά δάση πεύκης και ρόμπολου, μέσα σε προστατευόμενη ζώνη του δικτύου Natura 2000, παραδόθηκαν στις φλόγες, αφήνοντας πίσω τους χιλιάδες στρέμματα καμένης γης και μια οικολογική πληγή που θα χρειαστεί χρόνια για να επουλωθεί.
Σύμφωνα με τα δορυφορικά δεδομένα του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, η καμένη έκταση είχε ξεπεράσει ήδη από τις πρώτες ημέρες τα 6.500 στρέμματα. Η μορφολογία της περιοχής έκανε εξαρχής την επιχείρηση κατάσβεσης εξαιρετικά δύσκολη. Απότομες πλαγιές, βαθιές χαράδρες, πυκνή βλάστηση και ελάχιστα σημεία πρόσβασης περιόριζαν δραστικά τη δυνατότητα επέμβασης των επίγειων δυνάμεων.
Οι αναζωπυρώσεις ήταν συνεχείς. Νέες εστίες εμφανίζονταν στο εσωτερικό του δάσους και η μάχη με τις φλόγες συνεχιζόταν ημέρα με την ημέρα, σε εξαιρετικά δύσκολες και επικίνδυνες συνθήκες. Δεν είναι μόνο το μέγεθος της καμένης έκτασης. Δεν είναι μόνο το δύσβατο ανάγλυφο ή οι συνεχείς αναζωπυρώσεις. Είναι και η αίσθηση ότι ένα σπάνιο κομμάτι της Ηπείρου καιγόταν για ημέρες μακριά από τα φώτα της κεντρικής επικαιρότητας.
Παρά το μέγεθος της καταστροφής, για αρκετές ημέρες η σοβαρότητα του μετώπου δεν έλαβε – όπως είχε συμβεί και με τη Δαδιά – τη δημοσιότητα που θα περίμενε κανείς για μια πυρκαγιά τέτοιας έκτασης και σε μια περιοχή τέτοιας περιβαλλοντικής αξίας. Η φωτιά έκαιγε σε μία από τις σημαντικότερες προστατευόμενες ορεινές ζώνες της χώρας, όμως το θέμα παρέμενε σχετικά χαμηλά στην επικαιρότητα, χωρίς την ένταση ενημέρωσης που συνοδεύει συνήθως άλλα μεγάλα πύρινα μέτωπα. Και αυτό από μόνο του γεννά ερωτήματα. Γιατί μια τόσο σοβαρή οικολογική καταστροφή άργησε να βρεθεί στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης; Γιατί χρειάστηκε να περάσουν ημέρες για να γίνει ευρύτερα αντιληπτή η πραγματική έκταση όσων συνέβαιναν στην Τραπεζίτσα;
Το μέγεθος της ζημιάς αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα αν ληφθεί υπόψη ότι, σύμφωνα με ειδικούς, το συγκεκριμένο δάσος δεν είχε πληγεί από μεγάλη πυρκαγιά από τη δεκαετία του 1940. Περισσότερα από 80 χρόνια φυσικής συνέχειας χάθηκαν μέσα σε λίγες ημέρες. Η φωτιά αποκάλυψε ταυτόχρονα και έναν κίνδυνο θαμμένο στην περιοχή εδώ και δεκαετίες. Οι υψηλές θερμοκρασίες στο έδαφος προκαλούσαν εκρήξεις παλαιού πολεμικού υλικού από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Εμφύλιο. Νάρκες κατά προσωπικού, όλμοι, βλήματα και παλαιές αεροπορικές βόμβες φέρονταν να εκρήγνυνται κατά διαστήματα, αυξάνοντας σημαντικά τον κίνδυνο για πυροσβέστες και δασεργάτες. Δεκάδες δασεργάτες επιχειρούσαν μαζί με τις πυροσβεστικές δυνάμεις, απομακρύνοντας καύσιμη ύλη και κόβοντας πεσμένους ή καμένους κορμούς.
Με τη φωτιά, όμως, δεν τελειώνει και ο κίνδυνος. Η απώλεια της βλάστησης αφήνει πλέον το έδαφος εκτεθειμένο σε διάβρωση, κατολισθήσεις και πλημμυρικά φαινόμενα. Η επόμενη ισχυρή βροχόπτωση μπορεί να μετατρέψει την οικολογική καταστροφή σε ένα δεύτερο, εξίσου σοβαρό μέτωπο. Η Βόρεια Πίνδος, άλλωστε, δεν είναι ένα ακόμη δάσος στον χάρτη. Είναι ένα από τα σημαντικότερα ορεινά οικοσυστήματα της Ελλάδας, με δάση μαύρης πεύκης και ρόμπολου, αλπικές και υποαλπικές ζώνες, ποτάμια, χαράδρες και εξαιρετικά πλούσια βιοποικιλότητα.
Φυσικό σύστημα
Η περιοχή της Κόνιτσας συνδέεται οικολογικά με τη χαράδρα του Αώου, τον Σμόλικα, τη Βάλια Κάλντα και άλλες προστατευόμενες περιοχές της Πίνδου. Πρόκειται για ένα ενιαίο φυσικό σύστημα και όχι για απομονωμένες νησίδες πρασίνου. Γι’ αυτό και η καταστροφή δεν μπορεί να αποτιμηθεί μόνο σε καμένα στρέμματα. Αυτό που χάθηκε είναι ένα ώριμο δασικό οικοσύστημα, η αποκατάσταση του οποίου θα απαιτήσει χρόνια – και σε ορισμένα σημεία ίσως δεκαετίες.
Μέσα σε αυτό το σκηνικό υπάρχει και μια πολιτική διάσταση που δύσκολα περνά απαρατήρητη. Λίγες ημέρες πριν από την πυρκαγιά ο υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Σταύρος Παπασταύρου, είχε πραγματοποιήσει περιοδεία στην ευρύτερη ορεινή ζώνη της Πίνδου. Είχε βρεθεί στα Γρεβενά, στο Αλσος Θεοδωρίδη και στη Βάλια Κάλντα, μιλώντας για δασική προστασία, πρόληψη πυρκαγιών και «θωράκιση» των οικοσυστημάτων. Στο Αλσος Θεοδωρίδη είχαν παρουσιαστεί έργα καθαρισμού και αντιπυρικής προστασίας σε 1.660 στρέμματα, ενώ στη Βάλια Κάλντα ο υπουργός είχε ενημερωθεί για τις ανάγκες προστασίας του Εθνικού Δρυμού, καθώς και για συστήματα πρόληψης και έγκαιρης ανίχνευσης πυρκαγιών. Για να είμαστε ακριβείς, η επίσκεψη δεν έγινε στο σημείο όπου εκδηλώθηκε η φωτιά της Κόνιτσας.
Εγινε, όμως, στην ίδια ευρύτερη ορεινή ζώνη της Πίνδου και λίγες μόλις ημέρες πριν από μία καταστροφή που έθεσε εκ των πραγμάτων υπό δοκιμασία τη συζήτηση περί «θωράκισης» των δασών. Η χρονική ειρωνεία είναι δύσκολο να αγνοηθεί. Γιατί η πραγματική αξία των σχεδίων πυροπροστασίας δεν μετριέται στις παρουσιάσεις και τις δηλώσεις. Μετριέται όταν έρθει η ώρα της φωτιάς. Και τότε φαίνεται αν ένα δάσος είναι πράγματι θωρακισμένο ή απλώς θεωρείται θωρακισμένο στα χαρτιά.
Τα σχέδια για εγκατάσταση αιολικών πάρκων
Η πυρκαγιά επανέφερε στη δημόσια συζήτηση και ένα άλλο ζήτημα που εδώ και χρόνια προκαλεί αντιδράσεις στην ευρύτερη Πίνδο: τα σχέδια εγκατάστασης αιολικών πάρκων. Από το 2023 εκκρεμούν αιτήσεις για αιολικά έργα στην οροσειρά, ενώ εδώ και χρόνια έχουν κατατεθεί επενδυτικές προτάσεις για εγκατάσταση ανεμογεννητριών σε ορεινούς όγκους της περιοχής.
Δήμοι, τοπικοί φορείς και κάτοικοι έχουν επανειλημμένα εκφράσει ενστάσεις, προειδοποιώντας για τις πιέσεις που μπορεί να προκαλέσει η συγκέντρωση ενεργειακών έργων σε ένα τόσο ευαίσθητο φυσικό περιβάλλον. Η Ρυθμιστική Αρχή είχε ήδη γνωμοδοτήσει θετικά για ορισμένα έργα σε αποστάσεις λίγων χιλιομέτρων από πυκνές δασικές εκτάσεις, ενώ το σύνολο των προτάσεων είχε δημιουργήσει εδώ και καιρό την εικόνα αυξανόμενης ενεργειακής πίεσης γύρω από προστατευόμενες ζώνες.
Η ύπαρξη επενδυτικών αιτήσεων δεν αποτελεί ασφαλώς στοιχείο για τα αίτια της φωτιάς και οποιαδήποτε τέτοια σύνδεση χωρίς αποδείξεις θα ήταν αυθαίρετη. Υπάρχει, όμως, ένα απολύτως θεμιτό ερώτημα για την επόμενη ημέρα. Ποιες αιτήσεις παραμένουν ενεργές; Πού ακριβώς χωροθετούνται; Πόσο κοντά βρίσκονται σε προστατευόμενες δασικές ζώνες; Και πώς επηρεάζει πλέον η νέα περιβαλλοντική πραγματικότητα της περιοχής την αξιολόγηση αυτών των επενδύσεων;
Γιατί ύστερα από μια τέτοια φωτιά δεν αλλάζει μόνο το τοπίο. Αλλάζει και η ευθύνη με την οποία πρέπει να αντιμετωπίζεται κάθε επόμενη απόφαση. Ανοιχτά παραμένουν, βέβαια, και τα ερωτήματα για την ίδια την πυροπροστασία. Πώς μπόρεσε μία πυρκαγιά να καίει επί τόσες ημέρες μέσα σε ένα από τα σημαντικότερα προστατευόμενα οικοσυστήματα της Ελλάδας; Γιατί η έκταση της καταστροφής άργησε να φτάσει στην πρώτη γραμμή της δημόσιας συζήτησης; Υπήρχαν επαρκείς αντιπυρικές ζώνες; Υπήρχε ειδικό επιχειρησιακό σχέδιο για ένα τόσο δύσβατο ανάγλυφο; Είχαν συνυπολογιστεί οι κίνδυνοι από το παλαιό πολεμικό υλικό; Και, τελικά, πόσο ουσιαστική είναι η πολυσυζητημένη «θωράκιση» των δασών, όταν ένα τόσο πολύτιμο οικοσύστημα μπορεί να καίγεται επί ημέρες;
Η επόμενη ημέρα στην Πίνδο δεν θα κριθεί μόνο από το αν έσβησε η τελευταία φλόγα. Θα κριθεί από το αν θα γίνουν έγκαιρα τα απαραίτητα αντιδιαβρωτικά και αντιπλημμυρικά έργα, από το αν το καμένο έδαφος θα προστατευτεί από νέες πιέσεις, από το αν το δάσος θα αφεθεί να αναγεννηθεί και από το αν οι επόμενες παρεμβάσεις θα εξεταστούν με αυστηρότερα περιβαλλοντικά κριτήρια. Και πάνω απ’ όλα από το αν η Τραπεζίτσα θα παραμείνει στο δημόσιο ενδιαφέρον και όταν ο καπνός πάψει να φαίνεται. Γιατί ένα σπάνιο οικοσύστημα δεν πρέπει να καεί δύο φορές: μία από τις φλόγες και μία από τη σιωπή.
Παρεμβάσεις μόνο πέριξ των δρόμων παρά τα 4 εκατ.!
Είναι χαρακτηριστικό ότι, ενώ η φωτιά έκαιγε, έβρεξε στην περιοχή, με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί η αίσθηση ότι θα έσβηνε. Δεν συνέβη όμως αυτό. Η φωτιά δεν έσβησε ούτε με τη βροχή, κι έτσι στις 6 Σεπτεμβρίου σημειώθηκε μεγάλη αναζωπύρωση, με τις φλόγες να φτάνουν κοντά στην πόλη της Κόνιτσας.
Η μεγάλη πυρκαγιά έχει φέρει στο προσκήνιο και έντονη κριτική σχετικά με τα αντιπυρικά έργα και τη διαχείριση των κονδυλίων του εθνικού προγράμματος AntiNero. Σύμφωνα με τις καταγγελίες, για το AntiNero δόθηκαν 4 εκατομμύρια ευρώ, αλλά οι εργολάβοι περιόρισαν τις παρεμβάσεις τους μόνο πέριξ των δρόμων, αφήνοντας το εσωτερικό του δάσους ακαθάριστο, στο έλεος της φωτιάς. Επίσης καταγγέλλεται ότι το Δασαρχείο Κόνιτσας είναι χωρίς δασεργάτη και υπάρχουν ακαθάριστα δάση και ελλείψεις σε αντιπυρικές ζώνες.
