Τι απομένει από τον άνθρωπο όταν χαθεί η μνήμη του; Και τι μπορεί να μας διδάξει ο θάνατος για τη ζωή; Με αφετηρία το νέο του βιβλίο «Συγχαρητήρια, πέθανες!», ο Κωνσταντίνος Λουκόπουλος (ο γνωστός «The Mythologist») επιστρέφει στον κόσμο της ελληνικής μυθολογίας για να θέσει εκ νέου διαχρονικά ερωτήματα.
Ο θάνατος είναι ίσως το πιο δύσκολο και ταυτόχρονα το πιο κοινό βίωμα για κάθε άνθρωπο. Κι όμως, στην ελληνική μυθολογία δεν αντιμετωπίζεται ως κάτι σιωπηλό ή απρόσιτο, αλλά ως μια ιστορία που μπορεί να ειπωθεί και να εξηγηθεί.
- Από τη Γιώτα Βαζούρα
Με το νέο του βιβλίο «Συγχαρητήρια, πέθανες! Μια ξενάγηση στον Αδη της Ελληνικής Μυθολογίας», το οποίο κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Διόπτρα, ο Κωνσταντίνος Λουκόπουλος, αρχαιολόγος και δημιουργός του καναλιού The Mythologist -ενός από τα μεγαλύτερα ελληνικά ψηφιακά εγχειρήματα γύρω από τη μυθολογία και την αρχαιότητα- επιστρέφει σε αυτή την αφήγηση για να φωτίσει, μέσα από τον Αδη, όσα αποφεύγουμε να κοιτάξουμε στη ζωή.
Μέσα από βίντεο, podcasts και ψηφιακό περιεχόμενο που συγκεντρώνει εκατοντάδες χιλιάδες θεατές και πάνω από 1 εκατομμύριο ώρες παρακολούθησης, επιχειρεί να γεφυρώσει την επιστημονική γνώση με έναν άμεσο και αφηγηματικό λόγο. Στο νέο του βιβλίο αυτή η προσέγγιση μεταφέρεται στο χαρτί: Ο Αδης δεν παρουσιάζεται απλώς ως τόπος των νεκρών, αλλά ως μια διαδρομή αυτογνωσίας. Με αφορμή το βιβλίο αυτό, ο Κωνσταντίνος Λουκόπουλος μιλά στο «ENJOY» της «κυριακάτικης δημοκρατίας» για τον θάνατο, τη μνήμη, την ευθύνη και τη διαχρονική δύναμη των μύθων σε έναν κόσμο που αλλάζει, ίσως λιγότερο απ’ όσο πιστεύουμε.
Το νέο σας βιβλίο μας οδηγεί κατευθείαν στον Αδη. Πώς γεννήθηκε η ιδέα για αυτό το ταξίδι στον Κάτω Κόσμο;
Αρχικά, μέσα από τις σπουδές μου στην Αρχαιολογία είχε καλλιεργηθεί από νωρίς το ενδιαφέρον μου για το συγκεκριμένο θέμα και σταδιακά άρχισα να μιλάω γι’ αυτό και μέσα από το περιεχόμενό μου στο YouTube και στα υπόλοιπα κοινωνικά δίκτυα. Είδα ότι ο κόσμος ανταποκρινόταν και έδειχνε πολύ μεγάλο ενδιαφέρον για το θέμα του θανάτου στην αρχαιότητα, είτε μυθολογικά είτε αρχαιολογικά, οπότε θέλησα να κάνω κάτι πιο ολοκληρωμένο. Ετσι γεννήθηκε και η ιδέα για το «Συγχαρητήρια, πέθανες!», ώστε να μπορέσω να χωρέσω κάπου όλα όσα έχω μελετήσει τα τελευταία χρόνια, αλλά με έναν διαφορετικό τρόπο, χωρίς να περιοριστώ στα χαρακτηριστικά ενός πιο «ακαδημαϊκού» έργου.
Η επιλογή μιας ανώνυμης, άμνημης ψυχής λειτουργεί σχεδόν καθολικά. Σας ενδιέφερε να δημιουργήσετε έναν «καθρέφτη» για κάθε αναγνώστη;
Ακριβώς! Ο σκοπός μου ήταν ο αναγνώστης να περιηγηθεί στον Αδη μέσα από τα μάτια και τις αισθήσεις ενός χαρακτήρα με τον οποίο θα μπορούσε να ταυτιστεί, για να γίνει αυτή η ξενάγηση όσο το δυνατόν πιο βιωματική. Η Ψυχή του βιβλίου είναι εσκεμμένα ανώνυμη και τα στοιχεία που τη χαρακτηρίζουν είναι τόσα ώστε να δίνουν στον αναγνώστη μια αίσθηση ταυτότητας, αλλά ταυτόχρονα να είναι αρκετά ανθρώπινα και διαχρονικά, ώστε να μπορεί να ταυτιστεί μαζί της. Το στοιχείο της απώλειας των αναμνήσεων έχει διττό ρόλο. Και για την ταύτιση, αλλά και για το μήνυμα που επίσης προσπαθεί να περάσει αυτή η ιστορία.
Σε αντίθεση με τους αρχαίους Ελληνες, σήμερα αποφεύγουμε να σκεφτούμε τον θάνατο. Πιστεύετε ότι αυτό μας απομακρύνει από την κατανόηση της ζωής;
Το θέμα του θανάτου ήταν, είναι και θα είναι ένα πολύ δύσκολο και συναισθηματικά βαρύ και φορτισμένο θέμα. Είναι ίσως ο μεγαλύτερος φόβος του ανθρώπου και είναι λογικό. Πολλοί διανοητές ανά τους αιώνες έχουν επιχειρήσει να μελετήσουν το φαινόμενο του θανάτου, τόσο για τον άνθρωπο που πεθαίνει όσο και για εκείνους που μένουν πίσω. Θεωρώ πως, παρά τη δυσκολία του, αξίζει κανείς να ασχοληθεί με αυτό, διότι, όπως προσπάθησα να κάνω και στο βιβλίο, έχει πολλά να μας μάθει για την ίδια μας τη ζωή και τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τα πράγματα. Στο κάτω κάτω, είναι κάτι που μας ενώνει όλους, ανεξαρτήτως όλων των υπόλοιπων πραγμάτων που μπορεί να μας διαχωρίζουν. Απέναντι σε αυτό, είμαστε όλοι ευάλωτοι και ίσοι.
Μέσα από το The Mythologist έχετε συστήσει τη μυθολογία σε ένα ευρύ κοινό. Πιστεύετε ότι οι άνθρωποι αναζητούν στους μύθους απαντήσεις ή νόημα;
Και τα δύο. Πολύς κόσμος που με τιμά παρακολουθώντας τη δουλειά μου αρκείται στο να ψυχαγωγείται μέσα από τις ιστορίες που του μεταφέρω. Είναι, όμως, πολλοί κι εκείνοι που αντιλαμβάνονται τη διαχρονικότητα και τον πανανθρώπινο χαρακτήρα της μυθολογίας. «Βλέπουν» την αξία της στο σήμερα. Εμπνέονται, προβληματίζονται, μαθαίνουν. Ερχονται με ερωτήματα και συχνά φεύγουν με απαντήσεις, αλλά πολλές φορές και με περισσότερα ερωτήματα που τους γεννιούνται μέσα από την επαφή με τους αρχαίους μύθους. Το νόημα διαφέρει για τον καθένα και την καθεμιά από εμάς, αλλά αδιαμφισβήτητα υπάρχει.
Πιστεύετε ότι τα σύγχρονα ψηφιακά μέσα μπορούν να καλλιεργήσουν ουσιαστική σχέση με το παρελθόν;
Σαφέστατα. Με όλα τα θετικά και τα αρνητικά τους, τα ψηφιακά μέσα και κυρίως το διαδίκτυο έχουν σπάσει το φράγμα για την απόκτηση της γνώσης. Πλέον έχουμε πρόσβαση στο κινητό ή στον υπολογιστή μας σε έναν όγκο πληροφοριών που ποτέ κανένας δεν είχε στο παρελθόν, και μάλιστα με τόση ευκολία. Ταυτόχρονα, δίνουν στον καθένα τη δυνατότητα να μιλήσει για το αντικείμενο που αγαπά και έχει μελετήσει. Μέσα σε όλα αυτά τα αντικείμενα ανήκει και το παρελθόν και η μελέτη του. Ομως είναι πιο αναγκαία από ποτέ η κριτική σκέψη και σοφή επιλογή του ανθρώπου που θα εμπιστευτούμε για να λάβουμε όποιες πληροφορίες.
Χρησιμοποιείτε τη μυθολογία όχι σαν παραμύθι, αλλά ως φακό κατανόησης. Τι μας δίνουν οι μύθοι που δεν μας δίνει η σύγχρονη σκέψη;
Μας δίνουν την ευκαιρία να δούμε πώς διαχειρίζονταν οι άνθρωποι άλλων εποχών τα ίδια ζητήματα που μας απασχολούν κι εμάς σήμερα και μάλιστα με έναν άκρως γοητευτικό τρόπο. Οι μύθοι μιλούν στον πυρήνα τους για έννοιες, συναισθήματα και καταστάσεις όπως ο έρωτας, η φιλία, ο πλούτος, η φτώχεια, η βία, ο πόλεμος, η ζωή, ο θάνατος κ.λπ. Εχει μεγάλη αξία να δούμε ότι τα θέματα αυτά δεν απασχολούν μόνο εμάς σήμερα. Πέρα από τη μελέτη του παρελθόντος μπορούν να μας διδάξουν, να μας εμπνεύσουν, να μας προβληματίσουν. Οταν αυτό γίνεται μέσα από ιστορίες θεών, ηρώων και τεράτων, είναι πολύ πιο βιωματικό και ενδιαφέρον.
Πώς ισορροπείτε ανάμεσα στην επιστημονική ακρίβεια και την ανάγκη για άμεσο, προσιτό λόγο;
Αυτό ήταν, είναι και θα είναι ίσως το πιο σημαντικό και απαιτητικό κομμάτι της δουλειάς μου ως κοινωνού της δημόσιας αρχαιολογίας. Το κλειδί είναι η όσο το δυνατόν μεγαλύτερη πιστότητα στις αρχαίες και σύγχρονες πηγές από τις οποίες αντλώ το υλικό μου και, ταυτόχρονα, η μεταφορά τους με τρόπο που να είναι κατανοητές οι πληροφορίες, χωρίς να αλλοιώνονται. Προσπαθώ να έχω μια μεσότητα και να αποφεύγω διαρκώς τα άκρα, είτε του ξύλινου ακαδημαϊκού λόγου, από τη μία, είτε της υπεραπλούστευσης και του εκχυδαϊσμού, από την άλλη.
Σε μια εποχή υπερπληροφόρησης, γιατί εξακολουθούμε να επιστρέφουμε στους μύθους;
Για πολλούς και διάφορους λόγους. Οι μύθοι έχουν ψυχαγωγική αξία και γι’ αυτό, άλλωστε, επιστρέφουν συχνά ως έμπνευση σε όλες τις μορφές τέχνης. Εχουν, επίσης, επιστημονική αξία για τη μελέτη των ανθρώπων του παρελθόντος, κάτι που το γνωρίζω καλά μέσα από την επιστήμη μου. Εχουν διδακτική αξία, αλλά στο τέλος της ημέρας είναι και ωραίες ιστορίες και κανείς δεν μπορεί να πει «όχι» σε αυτό, όση πληροφορία και να δέχεται καθημερινά και από παντού.
Οι θεοί της μυθολογίας είναι συχνά ισχυροί, αλλά όχι δίκαιοι. Βλέπετε σε αυτό μια αντανάκλαση της σχέσης εξουσίας σε κάθε εποχή;
Οι μύθοι είναι δημιουργήματα των ανθρώπων και των κοινωνιών της εκάστοτε εποχής. Μπορούμε να δούμε στοιχεία των τότε κοινωνιών που αντανακλώνται στους μύθους και, σίγουρα, το θέμα της εξουσίας είναι κεντρικό, ειδικά στις σχέσεις των θεών μεταξύ τους, αλλά και με τους ανθρώπους. Αυτό που με γοήτευε ανέκαθεν στην ελληνική μυθολογία είναι πως δεν πρόκειται για τη μάχη του καλού με το κακό ούτε για κάτι τέλειο ή εξιδανικευμένο. Οπως στη ζωή δεν υπάρχει τέλειο, έτσι και στην ελληνική μυθολογία, και ίσως αυτό να κάνει τους ανθρώπους να ταυτίζονται πιο εύκολα με τις μορφές της. Εχουν θετικά και αρνητικά, αρετές και αδυναμίες, όπως όλοι μας, και αυτό τους φέρνει πολύ πιο κοντά μας από το άπιαστο τέλειο.
Ζούμε σε μια εποχή χωρίς μύθους – ή απλώς με διαφορετικούς μύθους;
Νομίζω ότι κάθε εποχή έχει ανάγκες που καλύπτονταν στην αρχαιότητα μέσα από τους μύθους. Σήμερα δεν έχουμε μια ζωντανή μυθολογία, όπως είχαν οι άνθρωποι της εποχής. Οι μύθοι ξεκίνησαν με σκοπό να συμβάλουν στην κατανόηση του κόσμου όταν η επιστήμη απουσίαζε. Υπό αυτή την έννοια, δεν στρεφόμαστε πλέον στη μυθολογία για να μάθουμε για το σύμπαν ή τα φυσικά φαινόμενα. Αναζητούμε, όμως, διαρκώς ιστορίες που μιλάνε για τη ζωή και τον άνθρωπο. Μπορεί να μην πιστεύουμε ότι όντως υπάρχουν τα πρόσωπα που εμφανίζονται σε αυτές, αλλά αυτό δεν σημαίνει πως δεν μας επηρεάζουν και πως δεν καλύπτουν, έστω εν μέρει, τις ίδιες ανάγκες.
Αν γράφονταν σήμερα οι ελληνικοί μύθοι, θα ήταν όντως διαφορετικοί ή απλώς θα άλλαζαν τα ονόματα των θεών και των ισχυρών;
Δύσκολη ερώτηση! Ενστικτωδώς θα απαντήσω πως θα ήταν εξαιρετικά διαφορετικοί στην επιφάνεια, αλλά ίδιοι στον πυρήνα τους. Τα πράγματα που γεννούν τους μύθους δεν αλλάζουν, διότι είναι άκρως ανθρώπινα και διαχρονικά. Ο Δίας δεν θα ήταν ο Δίας, αλλά θα ήταν μια μορφή εξουσίας στα σημερινά δεδομένα. Τα τέρατα μπορεί να μην είχαν πολλά κεφάλια ή τεράστιο μέγεθος, αλλά θα συμβόλιζαν κοινωνικά φαινόμενα, επικίνδυνες καταστάσεις και απειλές που αντιμετωπίζει ο άνθρωπος σήμερα. Οι ήρωες δεν θα κρατούσαν σπαθιά ή δόρατα, αλλά θα λειτουργούσαν ακόμα και σήμερα ως πρότυπα μίμησης ή αποφυγής, πάντα με βάση τα πρότυπα συμπεριφοράς που (θα θέλαμε να) έχουμε θέσει εμείς σήμερα ως κοινωνία. Θα έλεγα πως, ως μοντέλα κατανόησης της πραγματικότητας, μπορεί να άλλαζε το σκηνικό, αλλά το σενάριό τους θα έμενε ίδιο.
