Από τη νύχτα της 7ης προς την 8η Αυγούστου του 626 μ.Χ., όταν η Κωνσταντινούπολη σώθηκε από την πολιορκία των Αβάρων και των Περσών, και ο λαός της απέδωσε τη σωτηρία του στην προστασία της Υπεραγίας Θεοτόκου, έως σήμερα, ο Ακάθιστος Υμνος παραμένει ζωντανό σύμβολο πίστης, ελπίδας και ιστορικής συνέχειας.
- Από τη Στέφη Χριστοδούλου
Η συμπλήρωση 1.400 ετών από την πρώτη ψαλμώδησή του συμπίπτει με μια ιδιαίτερα συμβολική στιγμή: ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος θα βρεθεί στην Ιερά Μονή των Βλαχερνών για την παράκληση προς την Υπεραγία Θεοτόκο, στον ίδιο τόπο όπου πριν από 14 αιώνες υψώθηκε η ικεσία των πολιορκημένων κατοίκων της Βασιλεύουσας. Για το ιστορικό γεγονός που σημάδεψε την πορεία της Ρωμιοσύνης, τη διαχρονική ακτινοβολία του Ακάθιστου Υμνου και τα μηνύματα που εκπέμπει στη σύγχρονη εποχή, μιλά στη «δημοκρατία» ο Σωτήρης Κ. Δεσπότης, διδάκτωρ Μουσικολογίας του Πανεπιστημίου της Βιέννης και πρωτοψάλτης.
Η φετινή επέτειος των 1.400 ετών από την πρώτη ψαλμώδηση του Ακάθιστου Υμνου φέρνει ξανά στο προσκήνιο τα γεγονότα του 626. Τι γνωρίζουμε σήμερα με ιστορική βεβαιότητα για εκείνη τη νύχτα στις Βλαχέρνες και ποια ήταν η σημασία της για την πορεία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας;
Τον Αύγουστο του 626 μ. Χ. η Κωνσταντινούπολη πολιορκείται από τους Αβάρους και τους Πέρσες, μια και η απουσία του αυτοκράτορα Ηράκλειου και του βυζαντινού στρατού, οι οποίοι βρίσκονταν σε εκστρατεία στα βάθη της Περσίας, διευκόλυνε τους στόχους τους. Τη νύχτα της 7ης προς 8η Αυγούστου ο Πατριάρχης Σέργιος και ο λαός της Πόλης έψελναν όρθιοι (ακάθιστοι) τον ύμνο αυτόν στον Ιερό Ναό της Παναγίας των Βλαχερνών, ζητώντας τη βοήθεια της Παναγίας. Ξαφνικός ανεμοστρόβιλος διέλυσε τον εχθρικό στόλο, ο οποίος καταποντίστηκε στον Κεράτιο Κόλπο και η Πόλη παρέμεινε ελεύθερη. Μετά την ήττα των Αβάρων η Βυζαντινή Αυτοκρατορία πορεύεται δημιουργικά σε όλα τα πεδία των γραμμάτων και των τεχνών, του εμπορίου και της βιοτεχνικής παραγωγής, προάγοντας τον πολιτισμό του Ρωμηού πολυεπίπεδα στην τότε γνωστή της ανθρωπότητα.
Πόσο σημαντικό είναι ότι ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος θα βρεθεί στις Βλαχέρνες ακριβώς για τη συμπλήρωση των 1.400 χρόνων από το γεγονός; Πρόκειται απλώς για μια επετειακή εκδήλωση ή για μια πράξη με βαθύτερο εκκλησιαστικό και ιστορικό συμβολισμό;
Η παρουσία του Πατριάρχη στις Βλαχέρνες διατηρεί ζωντανή την ιστορική συνείδηση, που πρέπει διαρκώς όλοι μας να έχουμε άσβεστη. Η προσευχή του Πατριάρχη Βαρθολομαίου, στις Βλαχέρνες, θα ενωθεί με την προσευχή του Πατριάρχη Σεργίου των πάλαι και νυν πιστών, σε μια χρονική στιγμή κατά την οποία η Κωνσταντινούπολη δεν βρίσκεται στην ελληνική κυριαρχία. Η παρουσία και η προσευχή του Πατριάρχη θα είναι ένα μνημόσυνο για όλες και όλους που εκείνη την ημέρα προσευχήθηκαν για τη σωτηρία τους, αλλά παράλληλα θα είναι και μια ικεσία προς την Υπεραγία Θεοτόκο να συνεχίζει να μεσιτεύει προς τον Υιό της και για το ορθόδοξο παγκόσμιο ποίμνιο. Η παρουσία του εκάστοτε Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως τονίζει ότι η Ιστορία γράφεται και δεν σβήνεται. Η προσευχή πραγματώνεται και αενάως παραμένει ως ικεσία και ευχαριστία στον θρόνο του Θεού και όπως ο τότε Πατριάρχης Σέργιος βρέθηκε με το ποίμνιό του στις δύσκολες εκείνες ώρες, έτσι και ο σημερινός Πατριάρχης δεν αγνοεί την Ιστορία. αλλά την επαναφέρει και την ενισχύει στις συνειδήσεις μας, τονίζοντάς μας τη σημασία της στην καθημερινότητά μας.
Πώς ερμηνεύετε το γεγονός ότι ο Ακάθιστος Υμνος παραμένει ζωντανός στη λατρευτική ζωή της Εκκλησίας εδώ και 1.400 χρόνια; Ποια μουσικά και ποιητικά στοιχεία του συνέβαλαν στη διαχρονικότητά του;
Ο Ακάθιστος Υμνος είναι, διαχρονικά, ένα αριστουργηματικό ποιητικό δημιούργημα, το οποίο έχει αρχή πριν από 1.400 χρόνια και θα συντροφεύσει ολόκληρη τη χριστιανική ανθρωπότητα στο διάβα της από το πλανητικό μας χωριό. Με κεντρικό πρόσωπο τη Θεοτόκο, προβάλλει αξίες που χαρακτηρίζουν το πρόσωπό της, όπως η χαρά, η δημιουργία, η πίστη, η κατανόηση, καλώντας μας σε μια διαρκή προσπάθεια για την εισαγωγή τους στην καθημερινότητά μας. Το «Χαίρε» που απευθύνεται στο πρόσωπο της Παναγίας είναι ένα διαρκές κάλεσμα για την ανακάλυψη και την απόλαυση του αγαθού της χαράς από όλους μας. Οπως εύστοχα κάποτε τόνισε η βυζαντινολόγος Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, ο ύμνος «Τη Υπερμάχω», ο οποίος ολοκληρώνεται με το «Χαίρε, Νύμφη Ανύμφευτε», θα μπορούσε, κάλλιστα, για τα ποιητικά του νοήματα να ήταν ο Εθνικός μας Υμνος, μια και τονίζει την ιστορική μας συνέχεια, την ταυτότητα και το διαχρονικό μεγαλείο του Ελληνισμού. Ο Ακάθιστος Υμνος διακρίνεται για πλήθος εικόνων που χαρακτηρίζονται από αντιθετικούς παραλληλισμούς, παρηχήσεις και ετυμολογικά σχήματα, μεταφορές, ομοιοκαταληξία, στηριζόμενος στις αρχές της ισοσυλλαβίας και της ομοτονίας, με τρόπο που τον καθιστούν διαχρονικά ποιητικό πρότυπο. Από τον 12ο αιώνα αρχίζουν να εμφανίζονται στη χειρόγραφη παράδοση μελοποιήσεις του Ακάθιστου, με εξέχουσα την αριστοτεχνική μελοποίηση, σε καλοφωνικό στιλ, του Ιωάννη Κλαδά (δεύτερο ήμισυ του 14ου αιώνα – αρχές του 15ου αι.), αποτελώντας πρότυπο για επακόλουθες μελοποιητικές δραστηριότητες.
Ως μουσικολόγος και πρωτοψάλτης, πού εντοπίζετε τη μοναδικότητα του Ακαθιστου Υμνου; Τι είναι αυτό που κάνει το «Χαίρε, Νύμφη Ανύμφευτε» να παραμένει αναλλοίωτο στη συνείδηση του λαού έπειτα από 14 αιώνες;
Πρόκειται για ένα κοντάκιο με περίτεχνη μορφολογική δομή, η οποία περιλαμβάνει τρία διαφορετικά προοίμια και δύο τύπους οίκων που οργανώνονται με αλφαβητική ακροστιχίδα. Οι οίκοι με περιττό αριθμό έχουν για εφύμνιο το «Χαίρε, Νύμφη Ανύμφευτε», ενώ οι οίκοι με άρτιο αριθμό έχουν το «Αλληλούια». Από τα προοίμια, το πιο γνωστό είναι το «Τη Υπερμάχω στρατηγώ», λιγότερο γνωστό το «Το προσταχθέν» και ακόμη λιγότερο γνωστό το «Ου παυόμεθα κατά χρέος ανυμνούντες σε». Ο τρόπος που ο υμνογράφος «συναρμολογεί» όλα τα μορφολογικά αυτά γνωρίσματα και δημιουργεί αυτό το κομψοτέχνημα είναι μοναδικός. Ισως για τον λόγο αυτόν είναι και το μοναδικό κοντάκιο που ακούγεται ολόκληρο στις λατρευτικές μας συνάξεις. Περίτεχνες ποιητικές εικόνες παρουσιάζονται ηχοχρωματικά μέσα από τα ήθη που κρύβει η βυζαντινή οκτώηχος, δημιουργώντας ένα εξαιρετικής σημασίας μελούργημα στο οποίο ξεχωρίζει το «Χαίρε» προς την Υπεραγία Θεοτόκο, το οποίο εξέρχεται από το στόμα κάθε πιστού, κατά την ψαλμώδηση του ύμνου, με ό,τι σπουδαίο επαγόμενο έχει για την οντολογική του πνευματική ταυτότητα.
Σε μια περίοδο κατά την οποία οι χριστιανικές κοινότητες της Μέσης Ανατολής και της Ανατολικής Μεσογείου δοκιμάζονται από πολέμους και αβεβαιότητα, μπορεί ο Ακάθιστος Υμνος να λειτουργήσει ως ένα διαχρονικό μήνυμα ελπίδας και ενότητας;
Η διαχρονικότητα των αξιών που περιγράφονται στο ποιητικό κείμενο του Ακάθιστου Υμνου, με κεντρικό πρόσωπο τη Θεοτόκο, εδώ και 1.400 χρόνια απαντά με τον πιο δόκιμο τρόπο σε κάθε μορφή αβεβαιότητας και βίας.
«Χαίρε, δι’ ης η χαρά εκλάμψει»
«Χαίρε, δι’ ης νεουργείται η κτίσις»
«Χαίρε, ανόρθωσις των ανθρώπων»
«Χαίρε, η γη της επαγγελίας»
«Χαίρε» και κάθε μορφή φόβου θα εκλείψει!
