Της Μαρίας Δεναξά
Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ΕΔΑΔ) αναμένεται, για πρώτη φορά μετά από πολλά χρόνια, να αποφανθεί σχετικά με την πολυγαμία μετά από προσφυγή του Καλέντ Αλ Ανέσι, ενός Υεμενίτη πολυγαμικού δικηγόρου που έλαβε άσυλο στην Ολλανδία μετά την Αραβική Άνοιξη. Αρχικά Αλ Ανέσι, έφερε στην Ευρώπη την πρώτη σύζυγό του και τα οκτώ παιδιά τους, στο πλαίσιο της οικογενειακής επανένωσης. Σε δεύτερο χρόνο, παραιτήθηκε από το να ζητήσει την έλευση της δεύτερης και τρίτης συζύγου του, γνωρίζοντας ότι η πολυγαμία απαγορεύεται στην Ολλανδία, αλλά ζήτησε την έλευση των πέντε παιδιών που απέκτησε μαζί τους. Η Ολλανδία αρνήθηκε αυτό το νέο αίτημα, λόγω της απαγόρευσης της πολυγαμίας, εκτιμώντας επιπλέον ότι αυτά τα παιδιά δεν χρειάζεται να έρθουν στην Ευρώπη, καθώς απολαμβάνουν ήδη καλές συνθήκες διαβίωσης στην Τουρκία, όπου είναι πρόσφυγες μαζί με τις δύο μαμάδες τους.
Για να επιτρέψουν την οικογενειακή επανένωση, οι ολλανδικές αρχές είχαν προτείνει στον Υεμενίτη να χωρίσει από τις δύο συζύγους του, κάτι που εκείνος αρνήθηκε. Στη συνέχεια του ζήτησαν να επιλέξει τη σύζυγο που ήθελε να φέρει στην Ολλανδία μαζί με τα παιδιά τους. Και το έκανε. Αλλά τώρα ο Αλ Ανέσι προσβάλλει πλέον τη χώρα που τον υποδέχτηκε σαν πρόσφυγα, ενώπιον του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου, για παραβίαση του δικαιώματος σεβασμού της οικογενειακής του ζωής, λόγω της άρνησης να δεχθεί τα άλλα πέντε παιδιά του και τις άλλες δύο συζύγους του.
Μια απόφαση χωρίς προηγούμενο
Είναι η πρώτη φορά που το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο δέχεται να δικάσει μια υπόθεση πολυγαμίας. Πρέπει να πάμε πίσω στο 1992 για να βρούμε μια απόφαση επί του θέματος, που ελήφθη από την τότε «Επιτροπή Ευρωπαϊκών Δικαιωμάτων του Ανθρώπου». Η υπόθεση λοιπόν είναι πολύ σημαντική αλλά και προκλητικά ύπουλη. Σημαντική, γιατί αν το Δικαστήριο δεχτεί τα επιχειρήματα του Υεμενίτη για την επανένωση με τα παιδιά του, τότε ανοίγει, για πρώτη φορά, de facto δρόμο νομιμοποίησης πολυγαμικών οικογενειών στην Ευρώπη. Και ύπουλη, διότι δεν επιτίθεται ευθέως στην απαγόρευση της πολυγαμίας, αλλά την υπονομεύει αμφισβητώντας την άρνηση της επανένωσης με τα παιδιά λόγω της απαγόρευσης της πολυγαμίας. Επίσης μαρτυρά ξεκάθαρα ότι υπάρχουν μεγάλα κενά στη νομοθεσία για τα ανθρώπινα δικαιώματα σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Πρώτα απ’ όλα δείχνει την ανικανότητα του συστήματος προστασίας των δικαιωμάτων του ανθρώπου να αποτρέψει την ίδια του την εργαλειοποίηση, ώστε να παρακαμφθούν νόμοι και απαγορεύσεις. Είναι προφανές ότι η πρόθεση του Υεμενίτη είναι να γίνουν δεκτά τα παιδιά του στην Ολλανδία, ώστε στη συνέχεια, στο όνομά τους, να επιτύχει την έλευση των άλλων δύο συζύγων του. Εάν η οικογενειακή επανένωση ζητηθεί από τα ανήλικα παιδιά και όχι από τον σύζυγο, δεν μπορεί κανείς να τους αρνηθεί, λόγω της πολυγαμίας. Η απαγόρευσή της θα παρακαμφθεί μέσω των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Οι δικαστές έχουν επιληφθεί μόνο για τη συγκεκριμένη περίπτωση των παιδιών και δεν μπορούν να κρίνουν βάσει των μελλοντικών προθέσεων του προσφεύγοντος, πόσο μάλλον που αυτή η δικαστική στρατηγική παράκαμψης της απαγόρευσης θα ήταν απολύτως νόμιμη.
Η υπόθεση αποκαλύπτει στη συνέχεια ένα δεύτερο δομικό πρόβλημα του συστήματος προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων: την τύφλωσή του απέναντι στην ανέντιμη στάση του προσφεύγοντος. Στην πραγματικότητα, αυτός ο άνθρωπος έγινε δεκτός και υποστηρίχθηκε οικονομικά από την Ολλανδία, ενώ διέφευγε από την Υεμένη. Η Ολλανδία τού παρείχε υλική βοήθεια και στη συνέχεια του επέτρεψε να επανενωθεί με μία σύζυγο και τα οκτώ παιδιά τους, τα οποία επωφελήθηκαν από τις συνθήκες ζωής της ολλανδικής κοινωνίας. Αγνώμων, τώρα επιτίθεται στον «ευεργέτη» του για να διεκδικήσει το «δικαίωμα» να φέρει στην Ευρώπη και τα άλλα μέλη της οικογένειάς του, που υποστηρίζει πως στερείται άδικα. Πράττοντας έτσι, υπονομεύει επιπλέον ένα από τα πολιτισμικά θεμέλια της Ολλανδίας: την απαγόρευση της πολυγαμίας. Και αυτή η διάσταση, αυτή η σαφής σύγκρουση με έναν θεμελιώδη κανόνα του κράτους δικαίου της χώρας, παραμένει αόρατη στο σύστημα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, γιατί το ΕΔΔΑ κρίνει αυστηρά το μεμονωμένο περιστατικό, χωρίς να θέτει στο κέντρο το ευρύτερο θεσμικό και πολιτισμικό πλαίσιο.
Προστατεύει η Ευρωπαϊκή Δικαιοσύνη τις πολυγαμικές οικογένειες;
Αυτή η υπόθεση αποκαλύπτει τέλος ένα τρίτο σοβαρό πρόβλημα: την ανικανότητα του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου να δικαιολογήσει επί της ουσίας την απαγόρευση της πολυγαμίας. Το Δικαστήριο έχει αποδομήσει τόσο πολύ την παραδοσιακή έννοια της οικογένειας, στο όνομα της ατομικής ελευθερίας, ώστε πλέον την περιλαμβάνει και σε μοντέλα που υπερβαίνουν τις κλασικές μορφές και τα προστατεύει. Το ΕΔΔΑ βρίσκεται λοιπόν σε δύσκολη θέση: δεν μπορεί εύκολα να πει ρητά ότι στηρίζει την πολυγαμία, γιατί ξέρει ότι πολλές κυβερνήσεις θα αντιδράσουν έντονα. Είναι πιθανό λοιπόν να καταφύγει σε μια «τεχνική» λύση: να πει ότι δεν αποφασίζει πάνω στην πολυγαμία, αλλά μόνο πάνω στην «κατάσταση των παιδιών». Πράγμα που όμως, έμμεσα, θα ισοδυναμούσε με αποδοχή ότι η πολυγαμία δεν αποτελεί επαρκή λόγο για να αρνηθεί ένα κράτος την οικογενειακή επανένωση. Η άλλη επιλογή θα ήταν να επικαλεστεί την ίδια τη Σύμβαση, η οποία προστατεύει τον γάμο μόνο μεταξύ ενός άνδρα και μίας γυναίκας σε ηλικία γάμου, άρα να πει ότι η πολυγαμική οικογένεια δεν εμπίπτει καν στην προστασία κι ότι, αν υπάρχει κίνδυνος, τα παιδιά μπορούν να αιτηθούν άσυλο.
Σε όλες τις περιπτώσεις, δεν έχει ανακοινωθεί ακόμη ημερομηνία έκδοσης της απόφασης, η οποία θα μπορούσε να πάρει μήνες.
