Το πιο σπάνιο ορυκτό του κόσμου δεν εντυπωσιάζει με την πρώτη ματιά. Πρόκειται για έναν πολυεδρικά κομμένο πορτοκαλί πολύτιμο λίθο 1,61 καρατίων, τόσο μικρό που χωρά άνετα στην άκρη ενός δαχτύλου. Ωστόσο, ο μικροσκοπικός αυτός λίθος, που προέρχεται από τη βόρεια Μιανμάρ, είναι μοναδικός: μέχρι σήμερα δεν έχει βρεθεί δεύτερο δείγμα του kyawthuite, κάνοντάς τον γεωλογική εξαίρεση με ιστορία πολύ μεγαλύτερη από το μέγεθος του.
Το χρώμα του κυμαίνεται στο έντονο πορτοκαλί με κόκκινες ανταύγειες. Είναι διαυγές, εξαιρετικά λαμπερό και αισθάνεται βαρύτερο απ’ ό,τι δείχνει. Μετρήσεις έδειξαν πυκνότητα 8,256 g/cm³ — περίπου οκταπλάσια του νερού — ενώ το ορυκτό είναι εύθραυστο, με σκληρότητα 5 στη κλίμακα Mohs, τέλεια σχιστότητα σε ένα επίπεδο και χωρίς φθορισμό σε υπεριώδες φως.
Η αξιοσημείωτη ιδιαιτερότητα του kyawthuite δεν προκύπτει από εξωτικά στοιχεία. Ο απλοποιημένος χημικός του τύπος είναι Bi3+Sb5+O4, ένα οξείδιο βισμουθίου-αντιμονίου με μικρές ποσότητες τανταλίου. Βισμούθιο και αντιμόνιο υπάρχουν στον φλοιό της Γης, οπότε το μυστήριο έγκειται στον τρόπο με τον οποίο συνδυάστηκαν για να σχηματίσουν αυτόν τον μοναδικό κρύσταλλο.
Η τεκμηριωμένη ιστορία του λίθου αρχίζει τον Ιανουάριο του 2010 στην περιοχή Chaung-gyi, βόρεια του Mogok στη Μιανμάρ. Ο δρ. Kyaw Thu αγόρασε από μεταλλωρύχο δύο νερογυαλισμένους κρυστάλλους — έναν κίτρινο και έναν πορτοκαλί. Ο κίτρινος αποδείχθηκε σεελίτης, ενώ ο πορτοκαλί παρουσίαζε ασυνήθιστη λάμψη και πολύ μεγαλύτερη πυκνότητα. Μη ταυτοποιώντας τον, ο Kyaw Thu έστειλε το δείγμα στο εργαστήριο του Gemological Institute of America στην Μπανγκόκ, όπου επίσης δεν έγινε άμεσα αναγνώριση.
Αναλύσεις περίθλασης ακτίνων Χ ταύτισαν τη δομή με το συνθετικό BiSbO4, κάτι που οδήγησε σε προσεκτική μελέτη και, τελικά, στην αναγνώριση νέου ορυκτού είδους. Η Διεθνής Ορυκτολογική Ένωση ενέκρινε το όνομα kyawthuite το 2015 και η πλήρης περιγραφή δημοσιεύθηκε το 2017. Το ορυκτό ονομάστηκε προς τιμήν του Kyaw Thu, και το πρότυπο δείγμα 1,61 καρατίων φυλάσσεται σήμερα στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας της Κομητείας του Λος Άντζελες.
Το kyawthuite βρέθηκε σε αλλουβιακές αποθέσεις της περιοχής Chaung-gyi-ah-le-ywa, περίπου πέντε χιλιόμετρα βορειοανατολικά του Mogok, σε μία γεωλογικά πολύπλοκη ζώνη με λευκογρανίτες, συηνίτες, μάρμαρα, ασβεστοπυριτικά πετρώματα και γνεύσιους. Επειδή ο λίθος βρέθηκε ήδη λειασμένος από το νερό, οι επιστήμονες ανασυνέθεσαν την ιστορία του από τη χημική του σύσταση, τη δομή και τις προσμίξεις του. Τα συμπεράσματα δείχνουν ότι κρυσταλλώθηκε σε πηγματίτη από τήγμα ή ρευστό υψηλής θερμοκρασίας. Οι ενδείξεις υπέρ της φυσικής προέλευσης περιλαμβάνουν ίχνη τανταλίου, μικρές ποσότητες τιτανίου, νιόβιου, βολφραμίου και ουρανίου, καθώς και χαρακτηριστικές σωληνοειδείς κοιλότητες κοντά στη ζώνη του λίθου — στοιχεία που δύσκολα θα προέκυπταν από εργαστηριακή παραγωγή.
Η κρυσταλλική δομή του καθιέρωσε το kyawthuite ως ξεχωριστό είδος: οκτάεδρα Sb5+O6 συνδέονται ακρωτηριασμένα σχηματίζοντας επίπεδα σαν σκακιέρα, ενώ τα άτομα βισμουθίου τοποθετούνται πάνω και κάτω από τα τετράγωνα αυτών των φύλλων, δημιουργώντας ένα συνεκτικό πλέγμα. Οι ερευνητές διαπίστωσαν επίσης μερική υποκατάσταση αντιμονίου σε θέσεις βισμουθίου, σύμφωνη με τη μετρούμενη δομή.
Η ιστορία του kyawthuite αναδεικνύει ένα βασικό μάθημα. Η ορυκτολογική σπανιότητα δεν βασίζεται απαραίτητα στη σπανιότητα των στοιχείων αλλά συχνά στις σπάνιες συνθήκες σχηματισμού. Πειραματικές μελέτες συνθετικού BiSbO4 δείχνουν ανάπτυξη κρυστάλλων σε θερμοκρασίες περίπου 450–1.200 °C, και το φυσικό δείγμα φαίνεται να αντανακλά ένα αντίστοιχο περιβάλλον υψηλών θερμοκρασιών όπου τα κατάλληλα στοιχεία συνδυάστηκαν σπάνια και σύντομα. Οπτικά, το ορυκτό παρουσίασε τέτοιο δείκτη διάθλασης που δεν μπορούσε να μετρηθεί απευθείας (δεν υπήρχαν υγρά με δείκτη > 2), είναι διαξονικό χωρίς εμφανή πλεοχρωισμό ή διδυμία, και περιέχει ελάχιστες ποσότητες υδρογόνου.
Το αποτέλεσμα είναι ένα ορυκτό που ενδέχεται να είναι μοναδικό όχι επειδή τα στοιχεία του είναι δυσεύρετα, αλλά επειδή οι συνθήκες που το δημιούργησαν είναι εξαιρετικά περιορισμένες. Η γεωλογική πολυπλοκότητα της περιοχής Mogok ίσως να παρείχε το σύντομο χημικό και θερμικό «παράθυρο» όπου το kyawthuite σχηματίστηκε, επέζησε της διάβρωσης και τελικά εντοπίστηκε.
Προς το παρόν, όμως, όλες οι ερμηνείες βασίζονται σε ένα και μοναδικό δείγμα — τον πολυεδρικά κομμένο λίθο 1,61 καρατίων από νεροφθαρείς κρύσταλλους, από τον οποίο ελήφθησαν μόνο μικρά θραύσματα για δοκιμές. Η επιστημονική αξία τέτοιων ευρημάτων αναδεικνύει τη σημασία των αλλουβιακών δειγμάτων: ακόμη και ένας νερογυαλισμένος κρύσταλλος μπορεί να διατηρεί κρίσιμες δομικές και χημικές ενδείξεις που οδηγούν στην ανακάλυψη νέων ορυκτών. Η έρευνα επισημαίνει επίσης ότι η περιοχή Mogok πιθανώς κρύβει κι άλλα ασυνήθιστα ορυκτά, ειδικά σε περιβάλλοντα συνδεδεμένα με πηγματίτες.
Τα ευρήματα δημοσιεύθηκαν στο Mineralogical Magazine και είναι διαθέσιμα online.
