Παρακολούθησα την «Οδύσσεια» του Νόλαν στην Αθηναία της οδού Χάρητος. Κι εκείνο που τη χαρακτηρίζει δεν είναι αυτό για το οποίο έχει «σηκωθεί σκόνη» στη δημόσια συζήτηση. Ο πυρήνας της δεν είναι ούτε η περίφημη συμπερίληψη, για την οποία πανηγυρίζουν οι κοσμοπολίτες, ούτε το χρώμα της Ελένης, για το οποίο δικαίως διαμαρτύρεται, εκτός από πλειάδα συντηρητικών πολιτών, ακόμα και η μεταφράστρια της «Οδύσσειας». Δεν είναι το καθοριστικό σε όλα όσα είδαμε.
Πρωταγωνιστής της ιστορίας είναι ο αφηγητής, ο Ομηρος. Και είναι τόσο δυνατή η ιστορία που αφηγείται για την ανθρώπινη ύπαρξη και τη μεταφυσική της σχέση με το Θείο αλλά και την ανθρώπινη ύβριν και παρακμή, που, λυπάμαι που θα το πω, παραπολιτικά είναι όλα αυτά για τα οποία έγινε θόρυβος. Γι’ αυτό διαισθητικά δεν συμμετείχαμε στις κόντρες.
Σε μια πατρίδα όπου τα αρχαία ελληνικά και η ιστορία δεν διδάσκονται πια επαρκώς στα Ελληνόπουλα (προέκυψε και από τον «Καποδίστρια»), η ταινία του Νόλαν, με τις όποιες ατέλειες και υπερβολές της σε σκηνές όπως η έκρηξη του Πολύφημου, η δολοφονία των μνηστήρων της Πηνελόπης και η μετατροπή των ανδρών του Οδυσσέα σε πρόβατα από την Κίρκη, είναι κιβωτός για τα νέα παιδιά. Τους ανοίγει τα μάτια για το ποιου πολιτισμού κληρονόμοι είναι.
Η «Οδύσσεια» είναι μια ιστορία που αφορά τη δύναμη της ελληνικότητας αλλά και τη δύναμη της πνευματικότητας. Τη δύναμη της λογοδοσίας σε μια ανώτερη δύναμη που υπήρχε με άλλη μορφή, πριν εμφανιστεί ο Ιησούς Χριστός στον κόσμο. Οι κοσμοπολίτες άθεοι που δεν θυμούνταν την «Οδύσσεια» στις λεπτομέρειές της αισθάνονται συνήθως άβολα, αν κρίνω από τις αντιδράσεις τους και τα ειρωνικά σχόλια που άκουγα στη γαλαρία της Αθηναίας, κάθε φορά που οι πρωταγωνιστές της ταινίας επικαλούνταν τους θεούς, τις θυσίες στους θεούς, πώς εφάρμοζαν νόμους των θεών (Δίας, Αθηνά), πώς παρέπεμπαν σε πνευματικούς νόμους των θεών, πως εξομολογούνταν και προσεύχονταν στους θεούς, πώς ζητούσαν τη μεσιτεία από τους μάντεις στους θεούς, πώς έφταναν ακόμα και στα πρόθυρα του κάτω κόσμου για να μάθουν τι σκέφτονται οι θεοί.
Ευσεβής λαός
Η ταινία αυτή, «Δούρειος Ιππος» των μετέπειτα χριστιανικών αξιών, δείχνει ότι οι Ελληνες είμαστε από πολύ νωρίς ένας ευσεβής λαός. Οχι μόνο λαός του ορθολογισμού. Ευσεβής λαός. Γι’ αυτό και η θρησκεία, ο χριστιανισμός, σε καιρούς παρακμής της αρχαίας Ελλάδας, βρήκε πρόσφορο έδαφος στην πατρίδα μας και μεταρρύθμισε τη σκέψη των ανθρώπων που διψούσαν για πίστη.
Ολη η αφήγηση του Νόλαν με πρωταγωνιστές τον Οδυσσέα, ο οποίος παραπλάνησε τους Τρώες με τον Δούρειο Ιππο, την Πηνελόπη, τον Σίνωνα, τον γιο του, τη σχέση του με τους άντρες του, την περιπλάνησή του στις θάλασσες μετά την πύρρειο νίκη, τα διαρκή διλήμματα στα οποία βρέθηκε όταν συνειδητοποίησε πως η νίκη πολλές φορές είναι μια μεγάλη ταλαιπωρία, συνδέεται με αξίες τις οποίες μετεξέλιξε ο χριστιανισμός: με τις δοκιμασίες που μας δίνει ο Θεός όταν μας αγαπά, με τις έννοιες της πίστεως, της υπομονής, της συγχώρεσης, της θείας δίκης, της εξομολόγησης, της κατάλυσης των πνευματικών νόμων και του τιμήματος που πληρώνει κανείς γι’ αυτό, της δύναμης της προσευχής, ακόμα και του πειρασμού μέσω της διαβολικής Κίρκης αλλά και της πλανεύτρας φωνής των Σειρήνων.
Μήπως γεμάτη από τέτοιες Σειρήνες δεν είναι και η ζωή μας σήμερα; Υπάρχει στην ταινία μια πολύ ωραία φράση του Ομήρου που φέρνει στα χείλη του Οδυσσέα ο σκηνοθέτης όταν αναφέρει ότι θα απευθύνει γονατιστός ικεσία στους θεούς. Λέει ο βασιλιάς Οδυσσέας ότι «από πιο χαμηλά βλέπεις πιο καθαρά». Πρόκειται για την έννοια της ταπείνωσης, που κυριαρχεί στον χριστιανισμό.
Δεν μπορείτε να φανταστείτε πόσο διασκέδαζα την αμηχανία των άθεων κοσμοπολιτών που ήταν πίσω μου και δυσφορούσαν με όλο αυτό, καθώς συνήθως το καταγγέλλουν όταν το βρίσκουν στον χριστιανισμό και τώρα το βρήκαν μπροστά τους στην αρχαία Ελλάδα. Οδυνηρή γι’ αυτούς η ανακάλυψη με τη σφραγίδα του Χόλιγουντ ότι δεν είμαστε μόνοι σε αυτόν τον κόσμο και ότι έχουμε παρέα μας, αν το θέλουμε, τον Θεό!
Το διασκέδαζα σε σημείο τέτοιο που να απορώ μέσα μου γιατί όλες οι ηγεσίες των μικρών κομμάτων της συντήρησης στην πατρίδα μας όχι μόνο αρνήθηκαν να δουν την ταινία (Λατινοπούλου), κάτι που είναι ξένο στους κώδικές μου (ακόμα και για να καταγγείλεις ένα πνευματικό έργο πρέπει να το έχεις δει), αλλά έχασαν τη μεγάλη ευκαιρία να δουν πού βρίσκεται η ρίζα της ευσέβειας των Ελλήνων για την οποία τάχα μάχονται: Στην Ιστορία μας και στο πόσο νωρίς τα είπαμε όλα για τη σχέση Θεού και ανθρώπου.
Σε έναν κόσμο κυνισμού, απληστίας και αδιαφορίας το γεγονός ότι η ταινία του Νόλαν κόβει εκατομμύρια εισιτήρια σημαίνει ότι απλώνεται και διαδίδεται και πάλι η ελληνική σκέψη την οποία καταδιώκει η συμπεριληπτικότητα. Θυμίζω παλαιότερα πρωτοσέλιδα της εφημερίδας μας σύμφωνα με τα οποία μεγάλα βρετανικά πανεπιστήμια απέκλεισαν τη διδασκαλία της «Ιλιάδας» και της «Οδύσσειας» από τους φοιτητές τους γιατί θεώρησαν ότι αυτές δεν είναι… συμπεριληπτικές!
Μήνυμα
Και επειδή η ελληνικότητα έκρυβε πάντοτε μέσα της οικουμενικά μηνύματα, είναι εντυπωσιακό στο τέλος και το αντιπολεμικό μήνυμα που δίνει ο ίδιος ο Οδυσσέας όταν κάνει την αυτοκριτική του για το πώς κατέστρεψε την Τροία, λέγοντας τη φράση ότι «η φωτιά της Τροίας θα καταστρέψει όλο τον κόσμο». Θα τον κάψει!
Το ότι η περιοχή αυτή, έστω κι αν υπάρχει ως ερείπιο σήμερα έξω από τα Δαρδανέλλια, ήταν κέντρο πλούτου, εμπορίου και διακινήσεως αγαθών, και βρίσκεται πολύ κοντά στα θέατρα των πολέμων της Ουκρανίας και του Ιράν μάς λέει κάτι; Η προειδοποίηση αυτή του Οδυσσέα μήπως; Θα ‘πρεπε! Τέλος, δεν θα μπορούσα παρά να παρατηρήσω πως αν τυχόν οι Οθωμανοί γνώριζαν τι γράφει ο Ομηρος για το κόλπο που χρησιμοποίησε ο Οδυσσέας για να ανοίξει την κερκόπορτα της Τροίας με τον Δούρειο Ιππο, τότε είναι βέβαιο ότι πήραν ιδέες από εμάς τους Ελληνες για την άλωση της Πόλεως το 1453.
Δυστυχώς. Το ζήτημα για μας τους νεότερους Ελληνες δεν είναι να διαπληκτιζόμαστε για την απαράδεκτη πράγματι και ανιστόρητη επιλογή του Νόλαν να εμφανίσει την Ελένη ως μαύρη, η οποία όμως σκάρτα 5 λεπτά εμφανίζεται στην ταινία και δεν καθορίζει το νόημά της στη διάρκεια των τριών ωρών, ούτε να αντιδικούμε για τα κλασικά θέματα συμπερίληψης.
Ο Ελληνισμός ήταν κάτι πολύ περισσότερο και ευρύχωρο από όλα αυτά. Τα ενσωμάτωσε και τα απορρόφησε. Τα «κατάπιαν» η δύναμη της σκέψης του και η ισχύς της απήχησής του. Ας μη χάνουμε, λοιπόν, τις ευκαιρίες όταν περνάνε μπροστά μας. Να βλέπουμε το δάσος και όχι το δέντρο.
