Ο πόλεμος είναι η συνέχιση της πολιτικής με άλλα μέσα, όπως υποστήριξε ο Καρλ φον Κλαούζεβιτς. Αυτό που επιδιώκει ένα κράτος μέσω του πολέμου είναι να επιτύχει τους πολιτικούς του στόχους με στρατιωτικά μέσα.
- Του Εμμανουήλ Μπέζα*
Οι ΗΠΑ και το Ισραήλ έθεσαν τέσσερις βασικούς στόχους κατά την έναρξη της επίθεσης εναντίον του Ιράν: να εξαλείψουν τις πυρηνικές δυνατότητες του Ιράν, να εξουδετερώσουν τις δυνατότητές του σε πυραύλους και drones, να τερματίσουν την υποστήριξή του σε οργανώσεις όπως η Χεζμπολάχ, οι Χούθι και η Χαμάς, και να επιφέρουν αλλαγή καθεστώτος.
Ο τελευταίος ήταν και ο θεμελιώδης στόχος, καθώς δεν υπήρχε επαρκής τρόπος να διασφαλιστεί η μόνιμη επίτευξη των προηγούμενων χωρίς την επίτευξη αυτού. Επρόκειτο για στρατηγικούς στόχους, διότι, εάν είχαν επιτευχθεί, θα είχαν μεταβάλει ριζικά την ισορροπία ισχύος στην περιοχή προς όφελος των ΗΠΑ και του Ισραήλ.
Εξαναγκασμοί
Οι ΗΠΑ και το Ισραήλ δεν πέτυχαν κανέναν από αυτούς τους στόχους, παρά τη χρήση τριών διαφορετικών μέσων εξαναγκασμού. Αρχικά, εξαπέλυσαν εκτεταμένη αεροπορική εκστρατεία για τον «αποκεφαλισμό» του ιρανικού καθεστώτος και την καταστροφή στρατηγικών στρατιωτικών εγκαταστάσεων. Η επιχείρηση «Epic Fury» ξεκίνησε στις 28 Φεβρουαρίου 2026 και διήρκεσε 38 ημέρες, έως την κατάπαυση του πυρός της 8ης Απριλίου. Παρά τις εκτεταμένες καταστροφές στις στρατιωτικές υποδομές του Ιράν, δεν έφερε καθοριστικά αποτελέσματα.
Στη συνέχεια, προχώρησαν στη χρήση ναυτικής ισχύος. Από τα μέσα Απριλίου η Ουάσινγκτον επέβαλε ναυτικό αποκλεισμό στα ιρανικά λιμάνια, στις ακτές και στη ναυσιπλοΐα, επιδιώκοντας να περιορίσει τις εξαγωγές πετρελαίου του Ιράν και να εντείνει την οικονομική πίεση προς την Τεχεράνη.
Παράλληλα, ενίσχυσαν την εκστρατεία οικονομικής πίεσης. Από τον Απρίλιο έως τον Ιούνιο, στο πλαίσιο της εκστρατείας «Economic Fury», η Ουάσινγκτον επέβαλε διαδοχικά πακέτα κυρώσεων με στόχο το εμπόριο ιρανικού πετρελαίου, τα σκιώδη δίκτυα τραπεζικών συναλλαγών, τα δίκτυα προμηθειών για πυραυλικά συστήματα και μη επανδρωμένα αεροσκάφη, καθώς και τις οντότητες που συνδέονται με τους Φρουρούς της Επανάστασης.
Με το Μνημόνιο Κατανόησης που υπέγραψαν ΗΠΑ και Ιράν στις 17 Ιουνίου, η Ουάσινγκτον δεσμεύτηκε να άρει τον ναυτικό αποκλεισμό. Η συμφωνία προέβλεπε επίσης την έναρξη διαπραγματεύσεων για την επίτευξη οριστικής διευθέτησης εντός 60 ημερών και, εφόσον αυτή επιτυγχανόταν, τη σταδιακή αποχώρηση των αμερικανικών δυνάμεων από την περιοχή γύρω από το Ιράν.
Στη συνέχεια, Ηνωμένες Πολιτείες και Ιράν μπήκαν σε μια λογική δράσης και αντίδρασης (tit for tat) για το ποιος θα επέβαλλε τους όρους ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ. Οι ΗΠΑ συνδύασαν ναυτική ισχύ, επαναφέροντας τον αποκλεισμό, περιορισμένα αεροπορικά πλήγματα και οικονομικές κυρώσεις. Μέχρι σήμερα, όμως, τα Στενά παραμένουν ουσιαστικά κλειστά με απόφαση του Ιράν.
Τι συνιστά νίκη;
Καθώς οι ΗΠΑ δεν έχουν μέχρι στιγμής επιτύχει τους πολιτικούς τους στόχους, ορισμένοι αναλυτές υποστηρίζουν ότι αυτό συνιστά στρατηγική ήττα. Είναι, ωστόσο, δύσκολο να αποτιμηθεί η έκβαση ενός πολέμου, ιδίως όταν η σύγκρουση συνεχίζεται με διαφορετικές μορφές και παραμένει υπαρκτό το ενδεχόμενο επιστροφής σε μια γενικευμένη αναμέτρηση.
Η αποτυχία, όμως, της μιας πλευράς δεν μπορεί αυτομάτως να εξισωθεί με την επιτυχία της άλλης. Μια μερίδα αναλυτών υποστηρίζει ότι, εάν οι στόχοι του Ιράν περιορίζονταν στην επιβίωση, τη διατήρηση του καθεστώτος και την αποτροπή των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ από την επίτευξη των δικών τους στόχων, τότε το Ιράν μπορεί ήδη να θεωρηθεί νικητής. Μια άλλη προσέγγιση, ωστόσο, θεωρεί ότι η επιβίωση και η στρατηγική άρνηση δεν επαρκούν για να στοιχειοθετήσουν νίκη.
Για να θεωρηθεί το Ιράν νικητής, θα πρέπει να μεταβάλει την ισορροπία ισχύος προς όφελός του, επιτυγχάνοντας πολιτικούς στόχους που ενισχύουν τη θέση και αυξάνουν την ισχύ του, τόσο σε περιφερειακό όσο και σε διεθνές επίπεδο.
Η διάκριση, επομένως, βρίσκεται ανάμεσα στη νίκη μέσω της επιβίωσης και της στρατηγικής άρνησης και στη νίκη μέσω μιας ευνοϊκής μεταβολής της ισορροπίας ισχύος. Καθώς η σύγκρουση συνεχίζεται, το Ιράν φαίνεται ολοένα και περισσότερο ικανό όχι μόνο να εμποδίζει τους αντιπάλους του να επιτύχουν τους στόχους τους, αλλά και να επιδιώκει τους δικούς του πολιτικούς στόχους με στρατιωτικά μέσα.
Μεταβολή ισορροπίας;
Μέσω μιας στρατιωτικής εκστρατείας που χαρακτηρίζεται από ασύμμετρες επιθέσεις, κυρίως με βαλλιστικούς πυραύλους και drones, από οριζόντια/γεωγραφική κλιμάκωση και κάθετη, δηλαδή άνοδο στην κλίμακα της έντασης, καθώς και από οικονομικό εξαναγκασμό μέσω του ελέγχου των Στενών του Ορμούζ, το Ιράν δεν περιορίζεται πλέον απλώς στην άμυνά του.
Καθώς η σύγκρουση εισέρχεται στον έκτο μήνα της, έχει καταφέρει τον de facto έλεγχο των Στενών του Ορμούζ, τον οποίο επιδιώκει να κατοχυρώσει και θεσμικά μέσω συμφωνίας με το Ομάν. Εχει προκαλέσει σοβαρές ζημιές σε αμερικανικές στρατιωτικές εγκαταστάσεις και έχει δημιουργήσει εντάσεις στις σχέσεις των ΗΠΑ με τους συμμάχους τους στον Κόλπο. Εξελίξεις που εντείνουν συνολικά τις πιέσεις για περιορισμό της αμερικανικής παρουσίας στην περιοχή.
Επιπλέον, κατά τη διάρκεια του τελευταίου έτους, οι Χούθι κατάφεραν να «παγώσουν» τη σύγκρουσή τους με τις Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ επιτέθηκαν ανοιχτά στη Σαουδική Αραβία. Η Χεζμπολάχ εξακολουθεί να αντιστέκεται στις ισραηλινές επιθέσεις. Στο Ιράκ, σιιτικές πολιτοφυλακές συμμετείχαν σε επιθέσεις εναντίον της Σαουδικής Αραβίας και κουρδικών στόχων. Η συνολική εικόνα, επομένως, δεν είναι αυτή ενός αποδυναμωμένου δικτύου συμμάχων του Ιράν, αλλά ενός δικτύου που έχει επιδείξει ανθεκτικότητα και έχει διατηρήσει την ικανότητά του να ασκεί στρατιωτική και πολιτική πίεση σε ολόκληρη την περιοχή.
Το μέλλον της σύγκρουσης φαίνεται να εξαρτάται από την ακόλουθη στρατηγική εξίσωση: Εάν ως νίκη ορίζεται η μεταβολή της ισορροπίας ισχύος προς όφελος του Ιράν, τότε, όσο περνά ο χρόνος, η Τεχεράνη φαίνεται να κινείται σταδιακά προς αυτή την κατεύθυνση και όχι απλώς να αμύνεται. Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν έχουν ακόμη χρησιμοποιήσει το στρατιωτικό εργαλείο της χερσαίας ισχύος.
Αποτελεί αυτό μια ρεαλιστική επιλογή και θα πρέπει η Ουάσινγκτον να προχωρήσει στη χρήση του; Εάν η αεροπορική και η ναυτική ισχύς, καθώς και ο οικονομικός εξαναγκασμός απέτυχαν να επιφέρουν τα επιδιωκόμενα πολιτικά αποτελέσματα, θα μπορούσε η κλιμάκωση με τη χρήση χερσαίας ισχύος να αναστρέψει την πορεία της σύγκρουσης – ή απλώς θα αύξανε το κόστος επιδίωξης στόχων που ενδεχομένως δεν είναι πλέον εφικτοί;
* Μηχανικός ορυκτών πόρων, γεωπολιτικός αναλυτής
