Η δυναμική εμφάνιση της στρατιωτικής θητείας στην Ευρώπη είναι μία από τις κυριότερες πολιτικές, κοινωνικές, οικονομικές και στρατιωτικές συνέπειες της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022.
- Του Περικλή Ζορζοβίλη
Σε συνδυασμό με τη ραγδαία αύξηση των αμυντικών δαπανών, η γενίκευση της στρατιωτικής θητείας πρακτικά αποτελεί την αντιστροφή του «μερίσματος ειρήνης» που απόλαυσαν οι χώρες της Δυτικής Ευρώπης, συμπεριλαμβανομένων των ΗΠΑ και Καναδά, με τη λήξη του Ψυχρού Πολέμου τον Δεκέμβριο του 1991. Η δραστική μείωση των αμυντικών προϋπολογισμών και των δομών δυνάμεων επέτρεψε τη διάθεση των οικονομικών πόρων σε παραγωγικούς τομείς της οικονομίας και είχε ως άμεσο αποτέλεσμα την οικονομική άνθηση της δεκαετίας του 1990.
Οι μόνες χώρες που δεν απόλαυσαν το «μέρισμα ειρήνης» είναι η Ελλάδα και η Κύπρος, λόγω της διαρκούς τουρκικής απειλής. Αντίθετα, μόλις τέσσερα χρόνια μετά τη λήξη του Ψυχρού Πολέμου η Τουρκία θεσμοθέτησε το casus belli που παραμένει ενεργό έως σήμερα. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο διατήρησαν την υποχρεωτική στρατιωτική θητεία, αλλά με μειούμενη διάρκεια. Στην Ελλάδα (πληθυσμός 10,4 εκατ.) από τους 24 μήνες διάρκεια το 1974, μειώθηκε σε 21 μήνες το 1985, ανερχόταν σε 18 μήνες στα τέλη της δεκαετίας του 1980 και κατέληξε σήμερα στους 12 μήνες (που μειώνεται σε εννέα μήνες για υπηρεσία σε συγκεκριμένες μονάδες και γεωγραφικές περιοχές, όπως ο Εβρος και τα νησιά του ανατολικού Αιγαίου). Στην Κύπρο (πληθυσμός 983.000) από τους 26 μήνες το 1974, μειώθηκε το 2016 στους 14 μήνες, όπως παραμένει ως σήμερα. Σχεδόν σε όλα τα υπόλοιπα κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ και της Ευρωπαϊκής Ενωσης η υποχρεωτική στρατιωτική θητεία είτε καταργήθηκε είτε ανεστάλη, ενώ στράφηκαν προς τη δημιουργία μικρότερων αριθμητικά επαγγελματικών στρατών.
Σήμερα όμως η εικόνα είναι εντελώς διαφορετική. Η ρωσική απειλή εκτιμάται ως υπαρκτή, ενώ η σύγκρουση στην Ουκρανία, που διανύει τον πέμπτο χρόνο, ανέδειξε την καθοριστική σημασία των εφεδρειών, του επαρκούς επιπέδου ενεργών δυνάμεων αλλά και των υψηλών οροφών οπλικών συστημάτων και μέσων ώστε να μπορούν να απορροφηθούν οι απώλειες. Το 2025, σύμφωνα με μελέτη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, τουλάχιστον δέκα κράτη-μέλη (Αυστρία, Ελλάδα, Δανία, Εσθονία, Κροατία, Κύπρος, Λετονία, Λιθουανία, Σουηδία, και Φινλανδία) της Ενωσης διέθεταν συστήματα υποχρεωτικής στρατιωτικής θητείας. Δεν πρόκειται για ενιαίο σύστημα, καθώς υπάρχουν σημαντικές διαφοροποιήσεις στους υπόχρεους (άνδρες ή και γυναίκες), στον τρόπο επιλογής των στρατεύσιμων και στη διάρκεια.
Για παράδειγμα, στη Φινλανδία (πληθυσμός 5,65 εκατ.) η θητεία είναι υποχρεωτική για τους άνδρες και εθελοντική για τις γυναίκες, υπάρχει δυνατότητα άοπλης ή εναλλακτικής υπηρεσίας και η διάρκειά της ανάλογα με την ειδικότητα και την απαιτούμενη εκπαίδευση ανέρχεται σε 165 ημέρες (πεντέμισι μήνες), 255 ημέρες (οκτώμισι μήνες) και 347 ημέρες (σχεδόν 12 μήνες).
Στην παρόμοια πληθυσμιακά Δανία (6,03 εκατ.) το 2026 θεσπίστηκε υποχρεωτική θητεία 11 μηνών για άνδρες και γυναίκες χωρίς καμία διάκριση. Αξιοσημείωτο είναι ότι όλοι οι στρατεύσιμοι υποβάλλονται σε εντατική βασική εκπαίδευση διάρκειας πέντε μηνών, με έμφαση στον αγώνα σε αρκτικά περιβάλλοντα (π.χ. η Γροιλανδία που εποφθαλμιά ο πρόεδρος Τράμπ), και τους υπόλοιπους έξι μήνες τοποθετούνται σε επιχειρησιακές μονάδες.
Η Αυστρία (πληθυσμός 9,17 εκατ.) διατηρεί υποχρεωτική στρατιωτική θητεία μόνο για τους άνδρες. Η βασική διάρκειά της ανέρχεται σε έξι μήνες, ενώ προβλέπεται και εναλλακτική πολιτική υπηρεσία για όσους επικαλούνται λόγους συνείδησης. Από την 1η Ιανουαρίου 2027 η διάρκεια θα αυξηθεί σε εννέα μήνες, αλλά οι τρεις που αφορούν συμμετοχή σε ασκήσεις και μετεκπαιδεύσεις μπορούν να υπηρετηθούν σε διάστημα 10 ετών από την ημερομηνία κατάταξης και είναι εμφανές ότι αποσκοπεί στη δημιουργία εκπαιδευμένης εφεδρείας.
Η Εσθονία (πληθυσμός 1,36 εκατ.) διατηρεί υποχρεωτική θητεία, η διάρκεια της οποίας από το 2027 θα αυξηθεί στους 12 μήνες. Η Λετονία (πληθυσμός 1,84 εκατ.) επανέφερε την υποχρεωτική στρατιωτική θητεία το 2024 και η διάρκειά της ανέρχεται σε 11 μήνες. Αντίθετα, η διάρκεια της υποχρεωτικής θητείας στη Λιθουανία (πληθυσμός 2,89 εκατ.) ανέρχεται σε εννέα μήνες.
Στη Σουηδία (πληθυσμός 10,61 εκατ.) η θητεία είναι υποχρεωτική για άνδρες και γυναίκες, και η διάρκειά της κυμαίνεται από εννέα έως 15 μήνες. Το 2025 παρέτεινε τη συνολική διάρκεια της υποχρέωσης επιστράτευσης και αύξησε τον χρόνο υπηρεσίας ετοιμότητας των εφέδρων της σε συνολικά 360 ημέρες.
Η Κροατία (πληθυσμός 3,86 εκατ.) το 2025, έπειτα από περίπου 20 χρόνια, επανέφερε τη στρατιωτική θητεία, υποχρεωτικά για τους άνδρες, εθελοντικά για τις γυναίκες με διάρκεια δύο μηνών.
Η αναφορά θα ήταν ελλιπής χωρίς τις δύο χώρες με βαρύνοντα ρόλο στο ελληνικό περιβάλλον ασφαλείας. Η Τουρκία (πληθυσμός 86,3 εκατ.), η κύρια απειλή κατά Ελλάδας και Κύπρου, διατηρεί υποχρεωτική στρατιωτική υπηρεσία για τους άνδρες, με τη βασική διάρκεια για οπλίτες και υπαξιωματικούς να ανέρχεται σε έξι μήνες και για τους έφεδρους υπαξιωματικούς και αξιωματικούς σε 12 μήνες. Το Ισραήλ (πληθυσμός 10,2 εκατ.) διατηρεί σύστημα υποχρεωτικής στρατιωτικής υπηρεσίας που αφορά άνδρες και γυναίκες, με διαφορετικές κατηγορίες διάρκειας και εξαιρέσεων. Μάλιστα το 2026, λόγω των αυξημένων επιχειρησιακών αναγκών, εγκρίθηκε η προσωρινή παράταση της υποχρεωτικής υπηρεσίας στους 32 μήνες μέχρι το 2029. Μετά την ολοκλήρωση της ενεργού υπηρεσίας, οι στρατεύσιμοι εντάσσονται στην εφεδρεία και μπορούν να κληθούν εκ νέου για υπηρεσία. Θα πρέπει να επισημανθεί ότι το Ισραήλ αποδίδει εξαιρετικά μεγάλη σημασία στην εφεδρεία, η οποία επιτρέπει στη χώρα τη συγκρότηση επαρκών δυνάμεων και τη δυνατότητα διεξαγωγής παρατεταμένων επιχειρήσεων.
Εν κατακλείδι, η επανεμφάνιση της υποχρεωτικής στρατιωτικής θητείας στην Ευρώπη εντάσσεται σε ένα μοντέλο που συνδυάζει επαγγελματικό στρατιωτικό προσωπικό, εθελοντές, στρατευσίμους και εκπαιδευμένες εφεδρείες. Για την πλειονότητα των χωρών αποτελεί τη μόνη οικονομικά βιώσιμη επιλογή για την επίτευξη του επιπέδου δυνάμεων που κρίνεται αναγκαίο για την αντιμετώπιση της απειλής. Το περιεχόμενο της θητείας και η ένταση και ποιότητα της παρεχόμενης εκπαίδευσης κατά τη διάρκειά της είναι εξαιρετικά κρίσιμοι παράγοντες, καθώς καθορίζουν και την ποιότητα της εφεδρείας. Η υπογεννητικότητα που μαστίζει τα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ενωσης και ιδιαίτερα τη χώρα μας οδηγεί μαθηματικά στην επέκταση της υποχρεωτικότητας και στις γυναίκες. Το μεγάλο στοίχημα όμως είναι η κοινωνική αποδοχή της υποχρεωτικής στρατιωτικής θητείας ως ατομικής συνεισφοράς κάθε πολίτη στη συλλογική ασφάλεια.
Οι χώρες χωρίς υποχρεωτικότητα αλλά με υποχρεώσεις καταγραφής
Βέλγιο, Βουλγαρία, Γαλλία, Γερμανία, Ιρλανδία, Ισπανία, Ιταλία, Λουξεμβούργο, Μάλτα, Ολλανδία, Ουγγαρία, Πορτογαλία, Ρουμανία, Σλοβακία, Σλοβενία και Τσεχία δεν εφαρμόζουν ενεργή υποχρεωτική θητεία, αλλά διαθέτουν στρατολογικούς μηχανισμούς, υποχρεώσεις καταγραφής, εφεδρικές δυνάμεις, εθελοντικά προγράμματα ή νομοθετικές δυνατότητες ενεργοποίησης σε περίπτωση σοβαρής κρίσης. Ωστόσο, σε περίπτωση που θεωρηθεί ότι το επίπεδο απειλής αυξάνει ή μειωθεί ή εκμηδενιστεί το επίπεδο προστασίας που παρέχει η αμερικανική ασπίδα (80.000 στρατιωτικό προσωπικό που είναι αναπτυγμένο στην Ευρώπη) λόγω της στρατηγικής μετατόπισης των ΗΠΑ προς Ειρηνικό / Ασία («pivot to Asia), πολλές από αυτές τις χώρες θα επαναφέρουν την υποχρεωτική θητεία και επιπλέον θα αυξηθεί η διάρκειά της.
