Η ιστορική διαδρομή του ιερότερου συμβόλου της χριστιανοσύνης ξετυλίγεται τον τέταρτο αιώνα όταν η αυτοκρατορική βούληση συναντά τη θρησκευτική ευλάβεια.
Το έτος 326 μετά Χριστόν η αυγούστα Ελένη φτάνει ούσα ηλικιωμένη στην Ιερουσαλήμ αναζητώντας τα ίχνη του επίγειου βίου και του μαρτυρίου του Ιησού. Η όψη της πόλης απέχει παρασάγγας από τα βιβλικά χρόνια καθώς ο αυτοκράτορας Αδριανός έχει φροντίσει να επιχωματώσει τον Γολγοθά και τον Πανάγιο Τάφο ανεγείροντας ακριβώς εκεί ειδωλολατρικά οικοδομήματα.
Υπό την προστασία του γιου της και Ρωμαίου αυτοκράτορα Μεγάλου Κωνσταντίνου ξεκινούν εκτεταμένες ανασκαφές οι οποίες φέρνουν στο φως τρεις ξύλινους σταυρούς ανασύροντας από τα σπλάχνα της γης αυτόν του Ιησού και εκείνους των δύο ληστών. Αν και ο αρχαιότερος ιστορικός Ευσέβιος Καισαρείας παραλείπει την άμεση σύνδεση της Ελένης η μεταγενέστερη εκκλησιαστική παράδοση καταγράφει την καθοριστική συμβολή της προς την εύρεση του Τιμίου Ξύλου.
Η ταυτοποίηση του πραγματικού σταυρού του μαρτυρίου μεταξύ των τριών προκύπτει μέσω μιας θαυματουργικής παρέμβασης την οποία αναλαμβάνει να πιστοποιήσει ο επίσκοπος Ιεροσολύμων Μακάριος. Βάσει των πηγών της εποχής το ιερό κειμήλιο ακουμπά επί του σώματος μιας βαριά ασθενούς γυναίκας η οποία θεραπεύεται ακαριαία φανερώνοντας την αυθεντικότητά του.
Η συγκίνηση του συγκεντρωμένου πλήθους κορυφώνεται τη στιγμή κατά την οποία ο επίσκοπος υψώνει το ξύλο ψηλά προσκαλώντας τους πιστούς να το προσκυνήσουν αναφωνώντας ικετευτικά το γνωστό Κύριε ελέησον. Η συγκεκριμένη πράξη καθιερώνει την εορτή της 14ης Σεπτεμβρίου ενώ ακολουθεί η δημιουργία τεράστιων οικοδομικών έργων όπως ο περικαλλής Ναός της Αναστάσεως ο οποίος χτίζεται επί του καθαρισμένου πλέον Γολγοθά. Τμήμα του ιερού ξύλου παραμένει στα Ιεροσόλυμα ενώ ένα άλλο ταξιδεύει μαζί της προς την Κωνσταντινούπολη λίγο πριν από τον θάνατό της το 327.
Η ανάδειξη του σταυρού από όργανο βασανιστηρίων στο απόλυτο σύμβολο της νέας θρησκείας φέρει τη σφραγίδα του Μεγάλου Κωνσταντίνου. Ο ίδιος είχε βιώσει τη δική του πνευματική μεταστροφή το 312 πριν από τη Μάχη της Μουλβίας Γέφυρας αντικρίζοντας το ουράνιο όραμα Εν Τούτω Νίκα το οποίο τον οδήγησε προς τη νίκη και ακολούθως προς την υπογραφή του Διατάγματος των Μεδιολάνων το 313 τερματίζοντας οριστικά τους διωγμούς. Τρεις αιώνες αργότερα η ιστορία του κειμηλίου σημαδεύεται από μια νέα περιπέτεια όταν οι Πέρσες καταλαμβάνουν την Ιερουσαλήμ το 614 και το αρπάζουν ως λάφυρο. Η θριαμβευτική εκστρατεία του Βυζαντινού αυτοκράτορα Ηράκλειου φέρνει τη συντριβή των Περσών και την πανηγυρική επιστροφή του Σταυρού προσδίδοντας διπλό ιστορικό συμβολισμό για τη 14η Σεπτεμβρίου. Αυτός ο ισχυρός διττός χαρακτήρας της εύρεσης και της επιστροφής εξηγεί τον λόγο για τον οποίο η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη συγκεκριμένη ημερομηνία επιβάλλοντας αυστηρή νηστεία αναγνωρίζοντας παράλληλα τον Μέγα Κωνσταντίνο και την Αγία Ελένη ως Ισαποστόλους κάθε 21η Μαΐου.
