Ο θάνατος του Ράτκο Μλάντιτς, στις 27 Αυγούστου στη Χάγη, κλείνει βιολογικά τη διαδρομή ενός από τα πιο αναγνωρίσιμα και αμφιλεγόμενα πρόσωπα των πολέμων που συνόδευσαν τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας. Πέθανε κρατούμενος των Ηνωμένων Εθνών, έχοντας καταδικαστεί σε ισόβια για γενοκτονία, εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και εγκλήματα πολέμου.
- Γράφει o Ειδικός Συνεργάτης
Η είδηση του θανάτου του δεν έκλεισε, πάντως, τη συζήτηση γύρω από το όνομά του. Το αντίθετο. Η μεταφορά της σορού του στη Σερβία και η κηδεία του στο Βελιγράδι, παρουσία χιλιάδων ανθρώπων και με στρατιωτικές τιμές, έδειξαν πόσο διαφορετικά εξακολουθεί να διαβάζεται η ιστορία του στην περιοχή. Για πολλούς Σέρβους παραμένει ένας στρατιωτικός που πολέμησε για την υπεράσπιση του σερβικού πληθυσμού στην κατάρρευση της Γιουγκοσλαβίας. Για τους Βόσνιους μουσουλμάνους, τις οικογένειες των θυμάτων και μεγάλο μέρος της διεθνούς κοινότητας, το όνομά του είναι άρρηκτα δεμένο με τη Σρεμπρένιτσα, το Σαράγιεβο και τις μαζικές εκτοπίσεις του πολέμου.
Ο Μλάντιτς γεννήθηκε το 1942 στη Βοσνία, τότε τμήμα της Γιουγκοσλαβίας. Η προσωπική του ιστορία συνδεόταν από πολύ νωρίς με τις βίαιες τομές της περιοχής: ο πατέρας του σκοτώθηκε στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο από τους Ουστάσι, το κροατικό φασιστικό κίνημα. Ο ίδιος ακολούθησε στρατιωτική καριέρα και εντάχθηκε στον Γιουγκοσλαβικό Λαϊκό Στρατό, μέσα σε ένα κράτος που επί δεκαετίες επιχειρούσε να κρατήσει υπό κοινή ομπρέλα τις διαφορετικές εθνότητες της ομοσπονδίας.
Οταν η Γιουγκοσλαβία άρχισε να διαλύεται στις αρχές της δεκαετίας του 1990, ο Μλάντιτς βρέθηκε γρήγορα στην πρώτη γραμμή. Το 1991 είχε στρατιωτικό ρόλο στις επιχειρήσεις στην Κροατία και τον Μάιο του 1992, με την έναρξη του πολέμου στη Βοσνία, ανέλαβε επικεφαλής του νεοσύστατου Στρατού της Σερβικής Δημοκρατίας της Βοσνίας. Παρέμεινε ουσιαστικά ο ανώτατος στρατιωτικός διοικητής των Σερβοβόσνιων μέχρι το τέλος του πολέμου.
Ηταν ένας διοικητής με έντονη παρουσία στο πεδίο, συχνά μπροστά στις κάμερες και κοντά στις μονάδες του. Αυτή η εικόνα συνέβαλε στην ισχυρή δημοφιλία του μεταξύ μερίδας των Σέρβων της Βοσνίας, ιδιαίτερα σε μια εποχή όπου όλες οι πλευρές αντιλαμβάνονταν τη σύγκρουση και ως μάχη επιβίωσης. Δεν ήταν, όμως, απλώς ένας στρατιωτικός που παρασύρθηκε από την εξέλιξη του πολέμου. Ως επικεφαλής του στρατού είχε κεντρική θέση στον σχεδιασμό και στην εκτέλεση των επιχειρήσεων για τις οποίες αργότερα θα λογοδοτούσε στη διεθνή Δικαιοσύνη.
Δικαστικές κρίσεις
Η ιστορική αποτίμηση δεν απαιτεί, ωστόσο, να σβηστεί το ευρύτερο πλαίσιο του πολέμου. Η σύγκρουση στη Βοσνία υπήρξε εξαιρετικά σύνθετη και αιματηρή, με εγκλήματα, εκτοπίσεις και επιθέσεις εναντίον αμάχων από διαφορετικές πλευρές. Αυτό, όμως, δεν αναιρεί τις συγκεκριμένες δικαστικές κρίσεις για τις πράξεις που αποδόθηκαν στον ίδιο τον Μλάντιτς και στις δυνάμεις που διοικούσε. Ηδη από το 1995 είχε απαγγελθεί σε βάρος του κατηγορία από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο. Μετά το τέλος του πολέμου εξαφανίστηκε από τη δημόσια ζωή και για πολλά χρόνια παρέμενε καταζητούμενος.
Για ένα διάστημα κινούνταν με σχετική ελευθερία στη Σερβία και, σύμφωνα με μεταγενέστερες παραδοχές, είχε απολαύσει προστασία από τμήματα του στρατιωτικού μηχανισμού. Η μακρά περίοδος φυγοδικίας του τελείωσε στις 26 Μαΐου 2011, όταν συνελήφθη στο Λαζάρεβο της βόρειας Σερβίας. Ακολούθησαν η μεταφορά του στη Χάγη και μία πολυετής δίκη. Το 2017 κρίθηκε ένοχος σε δέκα κατηγορίες και καταδικάστηκε σε ισόβια κάθειρξη. Μεταξύ άλλων, καταδικάστηκε για γενοκτονία στη Σρεμπρένιτσα, διώξεις, εξόντωση, δολοφονίες, εκτοπίσεις και βίαιες μετακινήσεις πληθυσμών, για την εκστρατεία βίας στο Σαράγιεβο και για την ομηρία προσωπικού του ΟΗΕ. Αθωώθηκε από τη χωριστή κατηγορία της γενοκτονίας σε έξι άλλους δήμους της Βοσνίας το 1992. Η καταδίκη και η ισόβια ποινή του επικυρώθηκαν και σε δεύτερο βαθμό.
Τα τελευταία χρόνια η κατάσταση της υγείας του είχε επιβαρυνθεί. Οι προσπάθειες της υπεράσπισης και της οικογένειάς του για πρόωρη ή ανθρωπιστική αποφυλάκιση δεν έγιναν δεκτές. Πέθανε στη Χάγη έχοντας περάσει περίπου 15 χρόνια υπό κράτηση μετά τη σύλληψή του. Ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίστηκε ο θάνατός του δείχνει ότι ο Μλάντιτς παραμένει, ακόμη και μετά το τέλος της ζωής του, μέρος μιας ανοιχτής ιστορικής πληγής. Η κηδεία του στο Βελιγράδι μετατράπηκε σε μεγάλη δημόσια εκδήλωση, προκαλώντας αντιδράσεις από τη Βοσνία και από ευρωπαϊκούς θεσμούς. Η αντιπαράθεση έφτασε μέχρι τη διπλωματική κρίση μεταξύ Βοσνίας και Σερβίας.
Στρατιωτικος παράγοντας
Ισως γι’ αυτό η διαδρομή του δεν χωρά εύκολα ούτε σε έναν μύθο ηρωισμού ούτε σε μια απλή δαιμονοποίηση. Ηταν γέννημα της μεταπολεμικής Γιουγκοσλαβίας, αξιωματικός ενός στρατού που διαλύθηκε μαζί με τη χώρα του και, στη συνέχεια, ένας από τους ισχυρότερους στρατιωτικούς παράγοντες μιας σύγκρουσης στην οποία ο φόβος, ο εθνικισμός και η λογική της εθνοτικής επικράτησης κυριάρχησαν.
Υπάρχει, όμως, και ένα όριο στην απόσταση που μπορεί να κρατήσει η δημοσιογραφική ματιά: τα γεγονότα που κρίθηκαν από το διεθνές δικαστήριο είναι μέρος του ιστορικού αρχείου. Ο Ράτκο Μλάντιτς πέθανε για ορισμένους ως στρατηγός και σύμβολο· για άλλους ως ο άνθρωπος που συνδέθηκε με την πιο βαριά τραγωδία του πολέμου της Βοσνίας. Η σύγκρουση ανάμεσα σε αυτές τις δύο μνήμες είναι, τρεις δεκαετίες μετά τον πόλεμο, ίσως το σημαντικότερο στοιχείο της πολιτικής κληρονομιάς που αφήνει πίσω του.
Η σφαγή της Σρεμπρένιτσα και η πολιορκία του Σαράγιεβο
Η πολιορκία του Σαράγιεβο υπήρξε ένα από τα βασικά κεφάλαια της υπόθεσής του. Επί σχεδόν τέσσερα χρόνια η πρωτεύουσα της Βοσνίας βρέθηκε περικυκλωμένη από σερβοβοσνιακές δυνάμεις, με βομβαρδισμούς και πυρά ελεύθερων σκοπευτών εναντίον κατοικημένων περιοχών. Το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο για την πρώην Γιουγκοσλαβία έκρινε αργότερα τον Μλάντιτς ένοχο, μεταξύ άλλων, για τρομοκράτηση του άμαχου πληθυσμού, δολοφονίες και παράνομες επιθέσεις κατά αμάχων στο Σαράγιεβο.
Το γεγονός, όμως, που καθόρισε περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο την υστεροφημία του ήταν η Σρεμπρένιτσα. Τον Ιούλιο του 1995 οι σερβοβοσνιακές δυνάμεις κατέλαβαν τον θύλακα, τον οποίο ο ΟΗΕ είχε χαρακτηρίσει «ασφαλή περιοχή». Στις ημέρες που ακολούθησαν περισσότεροι από 8.000 Βόσνιοι μουσουλμάνοι άνδρες και αγόρια δολοφονήθηκαν. Το διεθνές δικαστήριο χαρακτήρισε τις πράξεις αυτές γενοκτονία και έκρινε τον Μλάντιτς ποινικά υπεύθυνο.
