Διαλέγοντας η ψυχή έναν βίο, δηλαδή τις συνθήκες της ζωής της, αναλαμβάνει την ευθύνη για τον χαρακτήρα τηςΣύγχρονες απόψεις αναπτυξιακών ψυχιάτρων και ψυχολόγων θεωρούν ότι η προσωπικότητα αποτελεί ένα σύστημα σταθερών διαθέσεων, τάσεων, πεποιθήσεων, επιθυμιών, αξιών και σχημάτων προσαρμογής που χαρακτηρίζουν το συγκεκριμένο άτομο. Η πολυπλοκότητα της ανθρώπινης συμπεριφοράς μένει ανεξήγητη χωρίς την παραδοχή ότι η προσωπικότητα είναι κάτι σύνθετο. Υπάρχουν πολλές πηγές συμπεριφοράς σε ένα και το αυτό άτομο, και ο τρόπος με τον οποίο ζει και πράττει δείχνει πως οι πηγές αυτές σχετίζονται μεταξύ τους. Τούτη η βασική ιδέα έχει μακρά ιστορία στην ψυχολογία και έχει προσλάβει διάφορες μορφές.
Αυτόν τον προβληματισμό εκφράζει ο Πλάτων στην «Πολιτεία». Αναρωτιέται εάν μια συμπεριφορά μας πηγάζει μεμονωμένα από τα τρία διαφορετικά μέρη της ψυχής (μάθηση – σοφία – λογιστικό, οργή – δόξα – θυμοειδές, ηδονές – κέρδος – επιθυμητικό) ή αν δρούμε με ολόκληρη την ψυχή μας, όταν οδηγούμαστε να πράξουμε κάτι. Η απάντηση σε αυτή τη διάζευξη είναι δύσκολη, καθότι πρέπει να την εναρμονίσει στην παραλληλία ψυχής – πόλης, όπου τα δεδομένα της ατομικής ψυχής αναζητούνται στις ρίζες των δομικών και των λειτουργικών γνωρισμάτων της πόλης (436 a8-e).
Ο Πλάτων, προπομπός των σύγχρονων απόψεων για τη δόμηση της προσωπικότητας, θα θεωρήσει ότι ο ανθρώπινος χαρακτήρας επηρεάζεται και διαμορφώνεται από την κληρονομικότητα, τη φυσική ιδιοσυστασία του ατόμου, την ανατροφή, την παιδεία, τις συναναστροφές και τη συγκρότηση της Πολιτείας με τις αρχές και τα ιδεώδη που τη διέπουν. Υγιές είναι το άτομο στο οποίο ο πόθος (επιθυμητικό) υπακούει στη λογική και το θυμοειδές στηρίζει το λογιστικό ή φρενάρει το επιθυμητικό. Σε αντίθετη περίπτωση, η ήττα της λογικής και η επικράτηση των παθών εισάγουν το τραγικό στην ανθρώπινη συμπεριφορά και κατ’ επέκταση αποτελούν αντικείμενο της τραγωδίας.
Ο πλατωνικός στοχασμός επισημαίνει τη σημαντικότητα των στοιχείων της προσωπικότητας στις διάφορες εκφάνσεις της ζωής. Στο πλαίσιο αυτό φρονεί ότι ο τρόπος που καθένας βιώνει το γήρας είναι απόρροια του χαρακτήρα του: «Αν είναι, δηλαδή, οι άνθρωποι ευπρεπείς και καλόβουλοι, τότε και τα γηρατειά υποφέρονται. Αν όμως δεν είναι, τότε, Σωκράτη, ένας τέτοιος άνθρωπος δεν έχει μόνο γεράματα, αλλά και νιότη δύσκολη» (Πολιτεία 329 d 3-6). Αποδέχεται ταυτόχρονα ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά του εδώ και τώρα αντανακλά το παρελθόν. Εστιάζεται, επίσης, στα σημεία του χαρακτήρα (φυσικές κλίσεις) για την ευόδωση της επαγγελματικής επιτυχίας: «Περισσότερα πράγματα ολοκληρώνονται με τρόπο καλύτερο και ευχερέστερο, όταν ένας άνθρωπος καταπιάνεται στον κατάλληλο καιρό με ένα έργο, το οποίο ανταποκρίνεται στη φυσική του κλίση, χωρίς ο ίδιος να απασχολείται με οτιδήποτε άλλο» (ό.π. 370C 3-5).
Αλλά και σε ένα μεταφυσικό επίπεδο τονίζει την αξία της προσωπικότητας στην επιλογή ζωής μπροστά στον θρόνο της Ανάγκης, θεωρώντας καθοριστικό παράγοντα «τις συνήθειες της ζωής» (620 a 2).
Ετσι, ο άνθρωπος που διάλεξε να γίνει τύραννος ήταν ενάρετος στην προηγούμενη ζωή του και είχε ζήσει σε μια κοινωνία καλά οργανωμένη, όμως η αρετή του προερχόταν απλά από συνήθεια, χωρίς φιλοσοφική θεμελίωση (619c6-d1). Η ψυχή του Αίαντα του Τελαμώνιου διαλέγει τη ζωή λιονταριού γιατί, απογοητευμένος από τους ανθρώπους, από την άδικη κρίση των όπλων και ων γενναίος ως λέοντας, δεν επιθυμεί να ξαναγίνει άνθρωπος. Η ψυχή του γελωτοποιού Θερσίτη -τύπος πονηρού ιδιώτη- πήρε το σχήμα πιθήκου βάσει του επαγγέλματός του (ο πίθηκος μιμείται) και της πονηράδας του. Ο ταλαιπωρημένος Οδυσσέας διαλέγει αντισταθμιστικά «μια ζωή απλού ανθρώπου μακριά από αξιώματα και αναλώσεις» (620b-c6).
Ο Πλάτων κλονίζει τη βολική παραδοχή ότι οι καθημερινές επιλογές δεν έχουν ιδιαίτερη σημασία και προβάλλει την υπαρξιακή υφή των ατομικών απόψεων, δυνάμει των οποίων καθένας είναι αυτό που είναι. Διαλέγοντας η ψυχή έναν βίο, δηλαδή τις συνθήκες της ζωής της, αναλαμβάνει την ευθύνη για τον χαρακτήρα της, όπως αυτός θα διαμορφωθεί με αναγκαιότητα από τους όρους και την υφή του βίου που η ίδια διάλεξε.
Παντελής Βασματζίδης*
*Συγγραφέας – Ψυχίατρος
