Ο Ερντογάν οικοδομεί νεο-χαλιφάτο πάνω στα συντρίμμια του κεμαλικού CHP, «ανασταίνοντας» τον πολλάκις ηττημένο Κιλιτσντάρογλου
- Του Ευστράτιου Ζηκόπουλου*
Η σύγχρονη πολιτική σκηνή της Τουρκίας βιώνει μία από τις πιο τεκτονικές και πολυεπίπεδες κρίσεις της σύγχρονης Ιστορίας της, καθώς οι εσωτερικές ισορροπίες στο στρατόπεδο της αξιωματικής αντιπολίτευσης ανατρέπονται βίαια. Στο επίκεντρο αυτής της δίνης βρίσκεται η ιστορική εσωκομματική σύγκρουση στο Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα (CHP), η οποία υπερβαίνει κατά πολύ τα όρια μιας απλής πολιτικής αντιπαράθεσης για την ηγεσία, αγγίζοντας τις δομικές και εθνοπολιτισμικές γραμμές θραύσης του τουρκικού κράτους. Η πρόσφατη δικαστική απόφαση περί «απόλυτης ακυρότητας» (mutlak butlan) του συνεδρίου του κόμματος του 2023, η οποία απομάκρυνε τον Οζγκούρ Οζέλ και επανέφερε διά της νομικής οδού τον Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου στην ηγεσία του κόμματος, δημιουργεί ένα πρωτοφανές σκηνικό θεσμικού δυισμού και επικείμενης πολλαπλής διάσπασης.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο το λεγόμενο «ζήτημα του εθνοτικοθρησκευτικού δόγματος (Mezhep meselesi)» αναδεικνύεται σε κυρίαρχο εργαλείο πολιτικής και γεωπολιτικής πόλωσης. Η ανοιχτή δήλωση του Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου σχετικά με την αλεβιτική του ταυτότητα έσπασε ένα ιστορικό ταμπού της τουρκικής πολιτικής ζωής, αλλά ταυτόχρονα ενεργοποίησε βαθιά ριζωμένα αντανακλαστικά στην πλειοψηφική σουνιτική κοινωνία. Στο ρευστό ψηφιακό περιβάλλον και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης οι επιθέσεις και οι κατηγορίες εναντίον του με βάση το θρησκευτικό του δόγμα έχουν ενταθεί, εργαλειοποιώντας την ετερότητα των Αλεβιτών ως στοιχείο μειωμένης εθνικής πίστης.
Η ανάδειξη του Mezhep meselesi δεν είναι μια απλή προεκλογική ρητορική, αλλά μια βαθιά συστημική πίεση που δοκιμάζει τις αντοχές του κοσμικού οικοδομήματος του κεμαλισμού.
Αυτή η εσωτερική αποσταθεροποίηση εξυπηρετεί απόλυτα τη μακροπρόθεσμη στρατηγική του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Ο Τούρκος πρόεδρος, έχοντας ως μοναδικό και αδιαπραγμάτευτο στόχο την εξασφάλιση της επανεκλογής του και τη διατήρηση των ηνίων της εξουσίας, παρακολουθεί και ενθαρρύνει τη διάβρωση της αξιωματικής αντιπολίτευσης.
Για το κυβερνών κόμμα η «ανάσταση» του πολλάκις ηττημένου στις κάλπες Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου και η επιστροφή του στο προσκήνιο αποτελούν ένα «ανέλπιστο» δώρο, καθώς διασπά το μέτωπο των αντιπάλων του και αναζωπυρώνει τις εσωτερικές έριδες του CHP. Ενα διασπασμένο και εσωστρεφές Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα αδυνατεί να αρθρώσει αξιόπιστο εναλλακτικό κυβερνητικό λόγο, επιτρέποντας στον Ερντογάν να παρουσιάζεται ως ο μοναδικός εγγυητής της κρατικής σταθερότητας απέναντι στο χάος.
Η επόμενη ημέρα για το κόμμα του Ατατούρκ προμηνύεται εξαιρετικά επικίνδυνη, με ορατό τον κίνδυνο μιας γενικευμένης εσωτερικής αναταραχής, που μπορεί να μεταφερθεί από τους κομματικούς διαδρόμους στους δρόμους των τουρκικών αστικών κέντρων. Η βάση των ψηφοφόρων του CHP διακατέχεται από μια έντονα συναισθηματική προσέγγιση, στενά συνδεδεμένη με τον συμβολισμό των «Εξι βελών» (6 ok) και την ιστορική κληρονομιά του ιδρυτή της δημοκρατίας Ατατούρκ. Αυτή η συναισθηματική ταύτιση έρχεται τώρα αντιμέτωπη με τη σκληρή πραγματικότητα μιας βαθιάς πολιτικής και ηθικής κρίσης.
Η πλευρά του Οζγκούρ Οζέλ, εμφανιζόμενη ως θύμα μιας δικαστικής και πολιτικής μεθόδευσης, φαίνεται να προλειάνει το έδαφος για την ίδρυση ενός νέου πολιτικού σχηματισμού σε περίπτωση που αποκλειστεί οριστικά από τα όργανα του κόμματος.
Η κατάσταση περιπλέκεται ακόμα περισσότερο από τη βαριά σκιά των κατηγοριών για διείσδυση του δικτύου FETÖ (της οργάνωσης του Φετουλάχ Γκιουλέν) στο εσωτερικό του διαιρεμένου CHP. Πρόκειται για μια εξαιρετικά επαχθή κατηγορία, η οποία αγγίζει τον σκληρό πυρήνα της εθνικής ασφάλειας του τουρκικού κράτους και φέρει βαρύτατες έννομες και πολιτικές συνέπειες. Ως εκ τούτου, ο Κιλιτσντάρογλου οφείλει να διαθέτει ακλόνητα και ισχυρά τεκμήρια προκειμένου να στηρίξει αυτούς τους ισχυρισμούς περί εσωτερικής υπονόμευσης.
Στο σημείο αυτό ο στοχασμός οδηγεί στο συμπέρασμα πως τα απαραίτητα αυτά στοιχεία και οι αποδείξεις βρίσκονται ήδη στα χέρια του Κιλιτσντάρογλου, έχοντας περιέλθει σε αυτόν από πολύ υψηλά ιστάμενα θεσμικά όργανα του κράτους, αν όχι και άμεσα από το περιβάλλον του ίδιου του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, ο οποίος -μέσω των αποφάσεων μιας ελεγχόμενης Δικαιοσύνης- μεθόδευσε και επέβαλε την επιστροφή του στο τιμόνι του κόμματος.
Η ρητορική περί διείσδυσης ξένων πρακτόρων και υπόγειων συμβιβασμών χρησιμοποιείται πλέον ως όπλο αλληλοεξόντωσης μεταξύ των αντιμαχόμενων εσωκομματικών φατριών. Ο ίδιος ο Κιλιτσντάρογλου προέβη σε μια πρωτοφανή δήλωση αυτοκριτικής, παραδεχόμενος δημόσια ότι στο παρελθόν απέτυχε να αντιληφθεί εγκαίρως τη δράση των πρακτόρων της FETÖ στο κόμμα, ζητώντας συγγνώμη και καταγγέλλοντας την κατάρρευση της εσωκομματικής δημοκρατίας. Η υπόσχεσή του για μια διαδικασία ριζικής «κάθαρσης» και απομάκρυνσης των υπόλοιπων στοιχείων, χωρίς ωστόσο να κατονομάσει συγκεκριμένα στελέχη, ανοίγει τον ασκό του Αιόλου.
Για την ορθή επιστημονική αποτίμηση και ερμηνεία αυτής της δυναμικής είναι αναγκαίο να επιστρατευτεί το μεθοδολογικό πλαίσιο της Συστημικής Γεωπολιτικής Ανάλυσης, όπως αυτό έχει προταθεί και θεμελιωθεί στη διεθνή και ελληνική βιβλιογραφία από τον καθηγητή Ιωάννη Θ. Μάζη. Η συστημική προσέγγιση επιβάλλει την εξέταση του τουρκικού γεωπολιτικού συστήματος όχι ως ενός ομοιογενούς συνόλου, αλλά ως ενός συμπλέγματος, όπου ο πυλώνας της εσωτερικής πολιτισμικής και εθνοτικής δομής αλληλεπιδρά άμεσα με την κατανομή ισχύος και την κρατική επιβίωση. Η Τουρκία δεν αποτελεί ένα ενιαίο έθνος-κράτος, αλλά ένα περίπλοκο «μωσαϊκό εθνοτήτων» και θρησκευτικών ταυτοτήτων, το οποίο συνιστά μόνιμο υπαρξιακό ζήτημα για την Αγκυρα, καθώς η διαχείριση αυτών των εσωτερικών γραμμών καθορίζει τη συνοχή ολόκληρου του συστήματος.
Σύμφωνα με έγκυρες αναλύσεις Τούρκων πολιτικών αναλυτών, η ένταση αυτή τη στιγμή θεωρείται απολύτως ασυμβίβαστη. Η διαδικασία της «κάθαρσης» (arınma) αποτελεί πλέον κεντρικό διακύβευμα, καθώς υπάρχουν συγκεκριμένοι ισχυρισμοί, ομολογίες μεταμεληθέντων και οπτικοακουστικό υλικό που εκκρεμεί να διαλευκανθούν νομικά και πολιτικά. Οπως επισημαίνουν οι Τούρκοι πολιτικοί αναλυτές, το ζήτημα αυτό έχει πάψει να είναι μια αυστηρά εσωκομματική υπόθεση του CHP και έχει μετατραπεί σε μείζον ζήτημα ασφάλειας για την ίδια την Τουρκία.
Η διαφαινόμενη γεωμετρική αύξηση των διασπάσεων θα οδηγήσει αναπόφευκτα στη δημιουργία τουλάχιστον δύο αντίπαλων πόλων μέσα στην ίδια την αξιωματική αντιπολίτευση, οι οποίοι θα αναλωθούν σε έναν εμφύλιο πολιτικό πόλεμο. Οπως έχει σημειώσει και ο καθηγητής Μάζης στα ΜΜΕ (Ορεν) κατά την αρχή των συγκρούσεων Οζέλ – Ερντογάν όσοι δεν ενταχθούν στην «κεκαθαρμένη» εκδοχή του κόμματος υπό τον Κιλιτσντάρογλου θα αναζητήσουν στέγη σε νέα κόμματα, αυξάνοντας τον κατακερματισμό.
Σε αυτό το εκρηκτικό περιβάλλον η πίεση που ασκεί ο δήμαρχος Κωνσταντινούπολης Εκρέμ Ιμάμογλου, παρά τις δικαστικές περιπέτειες που αντιμετωπίζει, παραμένει ισχυρή, καθιστώντας τον γρίφο της επόμενης προεδρικής υποψηφιότητας άλυτο. Με μια πολυδιασπασμένη λίστα δυνητικών υποψηφίων, όπου συνωστίζονται ο Οζγκούρ Οζέλ, ο Μανσούρ Γιαβάς (δήμαρχος Αγκυρας), ο Εκρέμ Ιμάμογλου και ο Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου, η αντιπολίτευση φαίνεται να οδηγείται σε μια στρατηγική αυτοχειρία, εκπληρώνοντας το όραμα επανεκλογής του Ερντογάν, ο οποίος επιδιώκει μια χαλιφατικού τύπου ισόβια προεδρική θητεία, κατά την οποία θα λογοδοτήσει, όταν και όπως αναφέρει ο Αφγάνη: «…Ο βασιλεύς να φέρη το στέμμα του εφόσον παραμένει συνειδητός προστάτης του Συντάγματος. Αν προδώσει το Σύνταγμα, τότε η κεφαλή του θα μείνει χωρίς στέμμα, ή το στέμμα χωρίς κεφαλή».
*Δρ Γεωπολιτικής ΕΚΠΑ
