Κοσμοπολίτισσα και αρχόντισσα. Ο εμπορικός κόμβος μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Πόλη ζηλευτή, άνθρωποι εκλεπτυσμένοι, που δούλευαν πολύ και ζούσαν έντονα.
Και όμως αυτή η πόλη, η Σμύρνη, η «άπιστη», όπως την αποκαλούσαν χαρακτηριστικά οι Τούρκοι διότι ήταν η μοναδική πόλη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας όπου οι μουσουλμάνοι ήταν η μειονότητα, το 1922 «έσβησε». Καταστράφηκε ολοκληρωτικά και μαζί με εκείνη χάθηκαν πολλά από τα φωτογραφικά πειστήρια της δυτικόφερνης ακμής της. Οχι όμως όλα. Αυτά αναζήτησε προσεκτικά ανά τον πλανήτη η σμυρναίικης καταγωγής κινηματογραφίστρια Μαρία Ηλιού -και εγγονή της αξεπέραστης ραδιοφωνικής παραγωγού Αντιγόνης Μεταξά γνωστής και ως «Θείας Λένας»- δημιουργώντας 90 χρόνια μετά ένα ιστορικό ντοκουμέντο με παγκόσμιο ενδιαφέρον: Το ντοκιμαντέρ με τίτλο «Σμύρνη: Η καταστροφή μιας κοσμοπολίτικης πόλης 1900-1922» παρουσιάστηκε χθες σε πρώτη προβολή στο Μουσείο Μπενάκη συνοδεύοντας την ομώνυμη φωτογραφική έκθεση, η οποία εγκαινιάζεται αύριο στο κτίριο της Κουμπάρη.
«Από τα πρώτα χρόνια της ζωής μου η Σμύρνη με στοίχειωνε» δήλωσε κατά τη χθεσινή συνέντευξη Τύπου η κ. Ηλιού, χωρίς να παραλείψει να μιλήσει για τον πατέρα της Ανδρέα, ο οποίος μετά την καταστροφή ήρθε στην Αθήνα. «Υπήρχε παντού στη ζωή μας, στο διαμέρισμα της οδού Σόλωνος όπου μεγάλωνα, στις κουβέντες μας, στα όνειρά μας και στους εφιάλτες μας. Καμιά άλλη πόλη στη γη δεν ήταν τόσο μοναδική».
Η ιδέα να δημιουργήσει μια ταινία για τη Σμύρνη, αλλά και για τη ζωή της πόλης πριν από την καταστροφή της, σιγά σιγά της έγινε εμμονή. Η ευκαιρία, για να κάνει τελικά το κινηματογραφικό της όνειρο πραγματικότητα, ήρθε όταν στην Αμερική δούλευε ακόμη την προηγούμενη ταινία της «Το ταξίδι. Το ελληνικό όνειρο στην Αμερική», ντοκιμαντέρ που απέσπασε εγκωμιαστικά σχόλια. Μαζί με τον ιστορικό Αλέξανδρο Κιτροέφ «βούτηξαν» στα βαθιά νερά της Ιστορίας και βγήκαν στην επιφάνεια έχοντας στα χέρια τους σπάνιους και μοναδικούς θησαυρούς: άγνωστες φωτογραφίες αλλά και φιλμάκια από την κοσμοπολίτισσα πόλη που ακροβατούσε μεταξύ Ανατολής και Δύσης.
«Θυμάμαι την περίοδο που έψαχνα στη βιβλιοθήκη του Κογκρέσου, είχε τύχει να μιλήσω με έναν συνάδελφο, ο οποίος μου είπε ότι γνώριζε κάποιον ονόματι Ρόμπερτ Νταβίντιαν. Εκείνος είχε κληρονομήσει από τον παππού του, Αρμένη στην καταγωγή, ένα μοναδικό φιλμάκι με εικόνες από την εποχή εκείνη. Λοιπόν, τον έπεισα να έρθει στην Ουάσινγκτον και να χρησιμοποιήσω το φιλμ αυτό. Εικόνες από το φιλμ υπάρχουν τόσο σε αυτό όσο και στο επόμενο που ετοιμάζω και το οποίο αφορά την ανταλλαγή των πληθυσμών» τόνισε η κ. Ηλιού.
Είναι χαρακτηριστικό ότι τόσο στο ντοκιμαντέρ όσο και στην έκθεση φωτογραφίας για πρώτη φορά δημοσιεύονται άγνωστες εικόνες της Σμύρνης από ιδιωτικές συλλογές αλλά και τα αρχεία του πανεπιστημίου του Princeton και του Harvard, του Imperial War Museum αλλά και πολλών ακόμη ιδρυμάτων. Το ντοκιμαντέρ πλαισιώνεται από έγκριτους ιστορικούς από την Ευρώπη και την Αμερική αλλά και από Σμυρνιούς πρώτης, δεύτερης και τρίτης γενιάς.
«Εστιάζουμε στη ζωή των κατοίκων και προσπαθούμε να απεικονίσουμε την ανθρώπινη διάσταση αυτών των τραγικών γεγονότων. Δυστυχώς, τόσο οι Αμερικανοί όσο και οι Ευρωπαίοι αγνοούν την καταστροφή της Σμύρνης, κάτι το οποίο σήμανε εκτός φυσικά τού ότι χάθηκαν πολλοί αθώοι άνθρωποι και το τέλος ενός κόσμου όπου ζούσαν αρμονικά Ελληνες, Αρμένιοι και μουσουλμάνοι» είπε ο κ. Κιτροέφ.
Χαρακτηριστικό είναι ότι στις 29 Ιανουαρίου η κρατική τηλεόραση θα προβάλει το ντοκιμαντέρ, ενώ καθ’ όλη τη διάρκεια της έκθεσης το κοινό θα έχει την ευκαιρία να παρακολουθήσει μια σειρά προβολών του ντοκιμαντέρ στο κτίριο της Κουμπάρη.
«Η Σμύρνη, παρόλο που καταστράφηκε με τραγικό τρόπο, εξακολουθεί να υπάρχει» υποστήριξε η κ. Ηλιού. Εξάλλου οι κοσμοπολίτικες πόλεις δεν θα σταματήσουν ποτέ να υπάρχουν…
Γιώτα Βαζούρα
