Η Φιλαρμονική του δήμου παιάνιζε τακτικά στη Φωκίωνος Νέγρη από τις αρχές της δεκαετίας του 1930Από τον
Γεώργιο Κύρκο – Τάγια*
Η πρόσφατη συναυλία της ορχήστρας Academica στην ανακαινισμένη αίθουσα συναυλιών του Ωδείου Αθηνών (23/2) υπήρξε μια υπενθύμιση του ελλείμματος σε χώρους κατάλληλους για την εκτέλεση έργων κλασικής μουσικής στην πόλη μας. Η νέα αίθουσα «Αρης Γαρουφαλής» είναι αναμφίβολα καλύτερη σε σχέση με την παλιά, τόσο από πλευράς ακουστικής όσο και γενικότερης αισθητικής, παρότι, ως παλιός θαμώνας του χώρου, είχα μια αίσθηση απώλειας όταν αντίκρισα γυμνούς τους τοίχους που ως πριν από λίγο καιρό κοσμούσαν τα πορτρέτα παλαιών μελών του Συμβουλίου του Ωδείου. Εχει, όμως, και περιορισμούς: είναι ιδανική για μουσική δωματίου αλλά φαίνεται να μην ευνοεί μεγαλύτερα σύνολα, τα οποία θα πρέπει εκεί να ελέγχουν προσεκτικά τη δυναμική και την ισορροπία μεταξύ των διαφόρων ομάδων των οργάνων τους.
Ενας χώρος που παραμένει χρόνια αναξιοποίητος αλλά, κατά τη γνώμη μου, έχει τις δυνατότητες να πλαισιώσει θαυμάσια μια αίθουσα συναυλιών, αντίστοιχη των ιστορικών εκείνων που διαθέτουν άλλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, είναι το κτίριο της Δημοτικής Αγοράς Κυψέλης επί της οδού Φωκίωνος Νέγρη. Από το 2003, που σταμάτησε να λειτουργεί, κατάφερε να αποφύγει την κατεδάφιση, κηρύχθηκε διατηρητέο (2005) και φιλοξένησε από ομιλίες, εκθέσεις και θεατρικά δρώμενα έως αγορές βιολογικών προϊόντων και φροντιστήρια αλλοδαπών. Εκεί, από το 2013, λειτουργεί Κέντρο Εξυπηρέτησης Πολιτών, σύμφωνα με τα σχέδια του δήμου να διατηρεί η Αγορά έναν μεικτό χαρακτήρα χρήσης. Τη διαχείριση του χώρου, έπειτα από αξιολόγηση δεκαεπτά προτάσεων, ο Δήμος Αθηναίων την έχει παραχωρήσει για πέντε χρόνια (έως το 2022) στον φορέα Impact Hub Athens, που αυτοπροσδιορίζεται ως ένα «τοπικό και διεθνές συνδεδεμένο δίκτυο με σκοπό το θετικό κοινωνικό αντίκτυπο […] και την υλοποίηση πρότυπων business models που θα ορίζουν το μέλλον της επιχειρηματικότητας».
Χωρίς καμία διάθεση απόρριψης των ευγενικών αυτών προθέσεων, θεωρώ ότι η «αναβίωση του αστικού τοπίου», που τόσο ο δήμος όσο και το Impact Hub ευαγγελίζονται, δεν μπορεί να επιτευχθεί αποτελεσματικότερα παρά αποδίδοντας το κτίριο στο κοινό ως αίθουσα συναυλιών. Εξάλλου, ήδη από το 2007 γνωστό αρχιτεκτονικό γραφείο είχε εκπονήσει -για λογαριασμό του δήμου- τεχνική μελέτη, με την οποία πρότεινε τη μετατροπή της Αγοράς σε πολιτιστικό δημοτικό κέντρο με αμφιθέατρο. Πέραν της ανάγκης να αποκτήσει η Συμφωνική Ορχήστρα του Δήμου Αθηναίων μια αποκλειστική έδρα, η ιδέα ενισχύεται και από την ιστορία της περιοχής, η οποία είχε εξαρχής πλούσια μουσική ζωή. Οπως με πληροφορεί ο Νίκος Παπουτσόπουλος, η Φιλαρμονική του δήμου παιάνιζε τακτικά στη Φωκίωνος Νέγρη από τις αρχές της δεκαετίας του 1930. Ακόμα και η ορχήστρα του Ωδείου Αθηνών έδωσε συναυλία στην πλατεία Κυψέλης, υπό τη διεύθυνση του Δημήτρη Μητρόπουλου, τον Αύγουστο του 1938. Ο ίδιος παρακολούθησα συμφωνική συναυλία που δόθηκε ένα καλοκαίρι, στις αρχές της δεκαετίας του 1980, στον χώρο μπροστά στη Δημοτική Αγορά.
Σήμερα, που η συνοικία έχει μεταβληθεί κυριολεκτικά σε καλλιτεχνικό μελίσσι, καμία άλλη εναλλακτική πρόταση για το ιστορικό αυτό κτίριο, αντιπροσωπευτικό του μοντέρνου κινήματος στην αρχιτεκτονική και το μόνο από τις τρεις δημοτικές αγορές του Μεσοπολέμου που διασώζεται αυτούσιο στην Αθήνα, δεν θα ήταν πιο ταιριαστή. Επιπλέον, η προτεινόμενη αυτή χρήση δεν απαιτεί επεμβάσεις που θα αλλοίωναν την τυπολογία ή τον αρχικό χαρακτήρα του. Και τούτο διότι η Δημοτική Αγορά Κυψέλης έχει το προνόμιο να ανήκει στον τύπο των κτιρίων που διαχρονικά αποτελεί τον δημοφιλέστερο για αίθουσες συναυλιών παγκοσμίως – τον ορθογώνιο ή γνωστότερο ως «κουτί παπουτσιών». Σ’ αυτήν την κατηγορία ανήκουν η μεγάλη Musikvereinssaal της Βιένης, το Symphony Hall της Βοστόνης, το Concertgebouw του Αμστερνταμ, το Neues Gewandhaus της Λιψίας (βομβαρδίστηκε στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και δεν διασώζεται), το ξαναχτισμένο Konzerthaus στο Βερολίνο (1984), η αναπλασμένη Sala Sao Paulo στη Βραζιλία (1999) αλλά και το πρόσφατα κατασκευασμένο Seiji Ozawa Hall στο Τάνγκλγουντ της Μασαχουσέτης (1994).
Από ακουστικής απόψεως, οι καλύτερες αίθουσες φαίνεται πως είναι εκείνες που πληρούν τους εξής όρους: μικρό πλάτος (έως 23 μέτρα), επίπεδο ή ελαφρώς επικλινές δάπεδο στην πλατεία, υπερυψωμένη σκηνή, τοίχοι ή άλλες επιφάνειες που προκαλούν ανακλάσεις του ήχου λίγο πάνω από τους ακροατές και ύψος τουλάχιστον 15 μέτρων. Οι διαστάσεις της Δημοτικής Αγοράς Κυψέλης (μήκος 36,5 μ., μεικτό πλάτος 20 μ.) αλλά και η εσωτερική διαρρύθμισή της προοιωνίζουν θετικά. Το δε ύψος της (περίπου 9 μέτρα) θα βρίσκεται σε αναλογία με την αίθουσα, αν αυτή περιοριστεί στο κεντρικό «κλίτος» του κτιρίου.
Τηρουμένων των αναλογιών, οι ομοιότητες με το Gewandhaus (37,8 x 18,9 x 14,9), που φημιζόταν για την ακουστική του και χρησίμευε για χρόνια ως υπόδειγμα του είδους, είναι εκπληκτικές.
Και δεν σταματούν εκεί. Ο τίτλος της γερμανικής εκείνης αίθουσας προέρχεται από το εμπόριο ενδυμάτων το οποίο γινόταν στον χώρο της. Επίσης, η ανέγερση του κτιρίου της (1884) υπήρξε πρωτοβουλία της δημοτικής Αρχής της Λιψίας που, παρά την αντίθετη γνώμη της ορχήστρας, επέλεξε για εκείνο ένα σημείο στα προάστια, το οποίο σύντομα αναπτύχθηκε σε μουσική συνοικία (Musikviertel). Εκεί μετέφεραν (1887) το ωδείο που είχε ιδρύσει ο Μέντελσον και εγκαινίασαν την περίφημη Bibliotheca Albertina (1891).
Εχω την πεποίθηση ότι η επίδραση της αίθουσας που οραματίζομαι στην εδώ και χρόνια δοκιμαζόμενη περιοχή της Κυψέλης θα είναι εξίσου ευεργετική. Θα αποτελέσει δε μοχλό επανεκκίνησης της οικονομίας σταθερότερο από το εργαστήριο συναισθηματικής νοημοσύνης, την εκδήλωση για τον θεσμό της διαμεσολάβησης και το Saving Food Festival κατά της σπατάλης τροφίμων, που πρόσφατα φιλοξένησε η Δημοτική Αγορά. Ας το πούμε απερίφραστα: το αστικό δεν νοείται μόνο με όρους γεωγραφίας. Και η Κυψέλη, σε αντίθεση με άλλες γειτονιές της Αθήνας, δεν υπήρξε ποτέ χωριό.
*Κριτικός μουσικής
