Δύο εκατομμύρια στρέμματα! Τόσο είναι, σε πανελλαδική κλίμακα, το μέγεθος που κρύβεται πίσω από το φαινομενικά αθώο «1,5%» του νέου Ειδικού Χωροταξικού Πλαισίου για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας. Το νέο πλαίσιο, που τέθηκε σε ισχύ στις 19 Αυγούστου 2026 με απόφαση του υπουργού Περιβάλλοντος και Ενέργειας Σταύρου Παπασταύρου και των αρμόδιων υφυπουργών, θεσπίζει ανώτατο όριο εδαφικής κάλυψης από νέους φωτοβολταϊκούς σταθμούς ίσο με 1,5% της συνολικής έκτασης κάθε περιφερειακής ενότητας.
Η κυβέρνηση το παρουσιάζει σαν φρένο στην άναρχη ανάπτυξη των ΑΠΕ και ασπίδα για το περιβάλλον, την αγροτική γη και τις τοπικές κοινωνίες. Οι αριθμοί, όμως, είναι αμείλικτοι. Η Ελλάδα έχει συνολική έκταση περίπου 132 εκατομμύρια στρέμματα. Αν αθροιστεί αριθμητικά το 1,5% όλων των περιφερειακών ενοτήτων, το ανώτατο εδαφικό αποτύπωμα προσεγγίζει τα 1,98 εκατομμύρια στρέμματα. Δηλαδή σχεδόν 2.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα.
Τα περίπου 2 εκατομμύρια στρέμματα που προκύπτουν ως ανώτατο όριο από το νέο πλαίσιο δεν είναι ένας αφηρημένος αριθμός. Σε όρους καθαρής κλίμακας μιλάμε για έκταση ίση περίπου με 1 στα 14 στρέμματα της σημερινής καλλιεργούμενης Ελλάδας. Μια έκταση μεγαλύτερη από ολόκληρη τη Ρόδο. Μια έκταση περίπου 51 φορές μεγαλύτερη από τον Δήμο Αθηναίων. Μια έκταση ίση με πάνω από τη μισή Αττική. Μια επιφάνεια που, αν ήταν ενιαία, θα σχημάτιζε ένα τεράστιο τετράγωνο σχεδόν 45 επί 45 χιλιόμετρα. Και, κυρίως, μια επιφάνεια που αντιστοιχεί σε περισσότερο από 7% όλης της καλλιεργούμενης γεωργικής γης που διαθέτει σήμερα η Ελλάδα. Αυτό είναι το μέγεθος που κρύβεται πίσω από το «μόλις 1,5%».
Η ΓΗ ΛΙΓΟΣΤΕΥΕΙ – ΤΑ ΠΑΝΕΛ ΠΛΗΘΑΙΝΟΥΝ
Η σύγκριση γίνεται ακόμα πιο ανησυχητική αν το νέο χωροταξικό διαβαστεί δίπλα στα τελευταία στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής. Το 2024 η συνολικά καλλιεργούμενη γεωργική γη της χώρας ήταν μόλις 27,061 εκατομμύρια στρέμματα, έναντι 27,429 εκατομμυρίων το 2023. Μέσα σε έναν χρόνο χάθηκαν από τη στατιστική εικόνα περίπου 367.000 στρέμματα καλλιεργούμενης γης, πτώση 1,3%. Ακόμα μεγαλύτερη ήταν η υποχώρηση των αρδευόμενων εκτάσεων: από 11,48 εκατομμύρια στρέμματα σε 10,94 εκατομμύρια, δηλαδή -4,7% μέσα σε έναν χρόνο.
Οι αροτραίες καλλιέργειες υποχώρησαν κατά 2,1% και οι αρδευόμενες αροτραίες κατά 5,9%. Και μέσα σε αυτή τη συγκυρία, το κράτος δημιουργεί ένα νέο χωρικό πλαίσιο που επιτρέπει φωτοβολταϊκές εγκαταστάσεις συνολικού αποτυπώματος σχεδόν 2 εκατομμυρίων στρεμμάτων. Δεν σημαίνει ότι τα δύο εκατομμύρια στρέμματα θα είναι όλα καλλιεργήσιμα. Αλλά σημαίνει ότι το μέγεθος της γης που το νέο πλαίσιο αφήνει διαθέσιμο για νέες εγκαταστάσεις είναι αντίστοιχο με περίπου ένα στα δεκατέσσερα στρέμματα της σημερινής καλλιεργούμενης έκτασης της Ελλάδας. Και αυτό μόνο αμελητέο δεν είναι.
Η ΘΕΣΣΑΛΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΗ ΓΡΑΜΜΗ
Ο καθηγητής Πολεοδομίας και Ιστορίας της Πόλης του ΕΜΠ Νίκος Μπελαβίλας ήταν από τους πρώτους που μετέτρεψαν το «1,5%» από ποσοστό σε πραγματικά στρέμματα. Στην Περιφερειακή Ενότητα Λάρισας, με συνολική έκταση περίπου 5,4 εκατομμύρια στρέμματα, το 1,5% ισοδυναμεί με περίπου 80.000 στρέμματα. Σε ολόκληρη τη Θεσσαλία, το αντίστοιχο μέγεθος φτάνει περίπου στα 210.000 στρέμματα. Με δηλώσεις στην εφημερίδα «Ελευθερία» της Λάρισας ο κ. Μπελαβίλας συνέκρινε αυτή την έκταση με εκείνη των τεσσάρων μεγάλων θεσσαλικών πόλεων -Λάρισα, Βόλος, Τρίκαλα και Καρδίτσα- και υπολογίζει ότι είναι περίπου 5,5 φορές μεγαλύτερη.
«Είναι τεράστια νούμερα» προειδοποιεί. Και στη Θεσσαλία η συζήτηση δεν αφορά μια οποιαδήποτε γη. Αφορά τον μεγαλύτερο και σημαντικότερο ενιαίο αγροτικό κάμπο της χώρας, μια περιοχή που επί δεκαετίες αποτελεί βασικό πυλώνα της ελληνικής παραγωγής δημητριακών, βαμβακιού, βιομηχανικών φυτών, κτηνοτροφικών προϊόντων και τροφίμων.
«ΟΡΙΖΟΝΤΙΟ ΠΑΡΤΙ ΕΡΓΟΛΑΒΩΝ»
Αυτό ακριβώς καταγγέλλει ο κ. Μπελαβίλας, όταν μιλά για «οριζόντιο πάρτι μεγάλων και μικρών εταιριών, εργολάβων και κερδοσκόπων της αγοράς ενέργειας». Η αιχμή του στρέφεται εναντίον ενός μοντέλου πράσινης μετάβασης που κινδυνεύει να μετατρέψει την ελληνική ύπαιθρο σε χρηματιστήριο γης. Οποιος εξασφαλίζει έκταση, άδεια και πρόσβαση στο δίκτυο αποκτά ένα δυνητικά ιδιαίτερα πολύτιμο ενεργειακό περιουσιακό στοιχείο. Και απέναντι σε αυτή τη δυναμική βρίσκεται ο αγροτικός τομέας, ο οποίος αντιμετωπίζει υψηλό κόστος παραγωγής, ακραία καιρικά φαινόμενα, λειψυδρία, γήρανση του αγροτικού πληθυσμού και χαμηλή παραγωγικότητα.
Η Τράπεζα της Ελλάδος, στην Εκθεση του διοικητή για το 2025, περιγράφει τον ελληνικό πρωτογενή τομέα ως εγκλωβισμένο σε «φαύλο κύκλο χαμηλής παραγωγικότητας και δομικών στρεβλώσεων» και κάνει λόγο για στασιμότητα, γήρανση και τις αυξανόμενες προκλήσεις της κλιματικής αλλαγής. Δηλαδή η χώρα δεν συζητά για τη γη της σε περίοδο αγροτικής αφθονίας. Τη συζητά την ώρα που ο ίδιος ο πρωτογενής τομέας βρίσκεται υπό πίεση.
Υπάρχει άλλη μία διάσταση που κάνει την επιλογή ακόμα πιο κρίσιμη. Η Τράπεζα της Ελλάδος εκτιμά ότι ο πληθωρισμός των τροφίμων θα παραμείνει υψηλός εξαιτίας, μεταξύ άλλων, του αυξημένου ενεργειακού κόστους στην παραγωγή, στην αποθήκευση και στις μεταφορές. Για το 2026 προβλέπει γενικό πληθωρισμό 3,8%, ενώ καταγράφει συνεχιζόμενες πιέσεις ειδικά στα τρόφιμα.
Σε ένα διεθνές περιβάλλον γεωπολιτικών κρίσεων, κλιματικών σοκ και αυξανόμενης αβεβαιότητας στις εφοδιαστικές αλυσίδες, η παραγωγική γη αποκτά επομένως χαρακτήρα στρατηγικού εθνικού πόρου. Αναπόφευκτα τίθεται το ερώτημα: Μπορεί μια χώρα που αγωνιά για το κόστος του φαγητού της να αντιμετωπίζει ταυτόχρονα τις πεδιάδες της πρωτίστως ως χώρο εγκατάστασης ενεργειακών επενδύσεων;
ΤΟ «1,5%» ΔΕΝ ΛΕΕΙ ΟΛΗ ΤΗΝ ΑΛΗΘΕΙΑ
Το υπουργείο αντιτείνει ότι το νέο όριο είναι πλαφόν, όχι στόχος και υποστηρίζει ότι με αυτόν τον τρόπο δημιουργεί πρώτη φορά σαφή όρια εκεί όπου προηγουμένως δεν υπήρχαν, ενώ περιορίζει την υπερσυγκέντρωση έργων. Αυτό είναι το κυβερνητικό επιχείρημα. Υπάρχει, όμως, και η άλλη πλευρά: Οσο μεγαλύτερο μέρος της χώρας αποκλείεται για περιβαλλοντικούς ή γεωμορφολογικούς λόγους τόσο μεγαλύτερη μπορεί να γίνει η πίεση στις εναπομείνασες κατάλληλες επίπεδες και προσβάσιμες εκτάσεις. Και σε πολλές περιπτώσεις ακριβώς αυτές είναι οι αγροτικές εκτάσεις. Επομένως το πραγματικό ερώτημα δεν είναι πόσο μικρό φαίνεται το «1,5%» όταν τυπώνεται σε ένα ΦΕΚ. Είναι πού θα συγκεντρωθεί αυτό το 1,5% στην πραγματική Ελλάδα.
ΜΠΟΡΕΙ ΤΟ 1,5% ΝΑ ΓΙΝΕΙ 20% ΣΕ ΕΝΑΝ ΤΟΠΟ;
Εδώ κρύβεται ίσως η μεγαλύτερη παγίδα του οριζόντιου ποσοστού. Το όριο υπολογίζεται σε επίπεδο περιφερειακής ενότητας. Δεν σημαίνει ότι τα έργα θα απλωθούν ομοιόμορφα σε ολόκληρο τον νομό. Μπορεί σε επίπεδο Π.Ε. η συνολική κάλυψη να παραμένει χαμηλή, αλλά τα φωτοβολταϊκά να συγκεντρώνονται σε λίγες κοινότητες, σε έναν συγκεκριμένο κάμπο ή γύρω από ορισμένα χωριά.
Ετσι, το «1,5%» στον χάρτη μιας περιφερειακής ενότητας μπορεί τοπικά να μεταφράζεται σε μια πολύ μεγαλύτερη αλλαγή τοπίου και χρήσεων γης. Οι αντιδράσεις, για παράδειγμα, στον Δομοκό, στη Μακρυρράχη και στην Ξυνιάδα δείχνουν ήδη τι σημαίνει για μια τοπική κοινωνία η συγκέντρωση μεγάλων ενεργειακών έργων στην ίδια γεωγραφική ζώνη. Τα πάρκα μπορεί να είναι μικρά ως ποσοστό μιας ολόκληρης περιφερειακής ενότητας. Για το χωριό που βρίσκεται δίπλα τους, όμως, μπορεί να είναι μεγαλύτερα από το ίδιο το χωριό.
ΚΑΙ ΟΤΑΝ ΤΑ ΠΑΝΕΛ ΓΕΡΑΣΟΥΝ;
Ο Ν. Μπελαβίλας βάζει στο τραπέζι και το ερώτημα που σπανίως χωρά στα πανηγυρικά δελτία Τύπου της «πράσινης ανάπτυξης»: Ποιος θα πληρώσει την αποξήλωση; Τι συμβαίνει όταν χιλιάδες στρέμματα εγκαταστάσεων συμπληρώσουν τον κύκλο ζωής τους; Ποιος εγγυάται ότι οι εταιρίες που θα λειτουργούν τότε θα είναι οι ίδιες; Ποιος αναλαμβάνει το κόστος αποκατάστασης της γης; Και τι γίνεται αν μια εταιρία έχει στο μεταξύ πτωχεύσει, συγχωνευθεί ή μεταβιβάσει το έργο σε τρίτους; Η ενεργειακή πολιτική δεν μπορεί να τελειώνει την ημέρα που ένα πάρκο συνδέεται στο δίκτυο. Πρέπει να περιλαμβάνει και την τελευταία ημέρα της ζωής του.
Η ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ ΠΟΥ ΔΕΝ ΧΩΡΑ ΣΤΟ «1,5%»
Ας επιστρέψουμε, λοιπόν, στους αριθμούς: 27,06 εκατομμύρια στρέμματα είναι σήμερα όλη η καλλιεργούμενη γεωργική γη της Ελλάδας. Σχεδόν 2 εκατομμύρια στρέμματα είναι το άθροισμα του νέου πλαφόν του 1,5% σε ολόκληρη τη χώρα. Η δεύτερη έκταση ισοδυναμεί με περισσότερο από 7% της πρώτης. Περίπου ένα στα δεκατέσσερα στρέμματα της σημερινής καλλιεργούμενης Ελλάδας. Αυτό σημαίνει ότι το μέγεθος του χωρικού περιθωρίου που δημιουργείται είναι τόσο μεγάλο ώστε δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται σαν μια αμελητέα τεχνική λεπτομέρεια. Ιδίως όταν η καλλιεργούμενη γη μειώθηκε ήδη κατά 367.000 στρέμματα μέσα σε μόνο ένα έτος, οι αρδευόμενες εκτάσεις υποχώρησαν έτι περισσότερο και οι τιμές των τροφίμων εξακολουθούν να πιέζουν τα νοικοκυριά.
ΠΡΑΣΙΝΗ ΜΕΤΑΒΑΣΗ Ή ΑΛΛΑΓΗ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΥ ΜΟΝΤΕΛΟΥ;
Το πραγματικό δίλημμα που γεννά το χωροταξικό Παπασταύρου δεν είναι «πράσινη ενέργεια ή επιστροφή στον λιγνίτη». Αυτό είναι ένα ψεύτικο δίλημμα. Το ερώτημα είναι γιατί η ενεργειακή μετάβαση πρέπει να περνά σε τόσο μεγάλο βαθμό από νέα κατάληψη εδάφους, αντί να προηγηθούν συστηματικά οι στέγες κατοικιών και επιχειρήσεων, τα εργοστάσια, οι αποθήκες, τα πάρκινγκ, οι ήδη σφραγισμένες επιφάνειες, οι βιομηχανικές ζώνες και οι πραγματικά υποβαθμισμένες εκτάσεις.
Και κυρίως: Γιατί η παραγωγική γη να αντιμετωπίζεται ως ακόμα μία επενδυτική επιφάνεια; Η γεωργική γη δεν είναι ανανεώσιμο εμπόρευμα. Ενας κάμπος που κατακερματίζεται και αλλάζει χρήση δεν επανέρχεται αυτομάτως στην προηγούμενη παραγωγική του λειτουργία, επειδή έπειτα από 25 ή 30 χρόνια αποξηλώθηκαν κάποια πάνελ. Υπάρχουν υποδομές, δρόμοι, περιφράξεις, βάσεις, καλωδιώσεις και μεταβολές στο ίδιο το οικονομικό και ιδιοκτησιακό μοντέλο της περιοχής.
ΠΟΙΑ ΕΛΛΑΔΑ ΘΕΛΟΥΜΕ ΝΑ ΜΕΙΝΕΙ;
Το ζήτημα ξεπερνά κατά πολύ έναν υπουργό, μία κυβέρνηση ή μία γενιά επενδύσεων. Αφορά το τι χώρα θέλει να είναι η Ελλάδα σε είκοσι και τριάντα χρόνια. Μια χώρα που παράγει ένα ουσιαστικό μέρος της τροφής της ή μια χώρα που εισάγει όλο και μεγαλύτερο μέρος όσων καταναλώνει; Μια ύπαιθρος παραγωγών ή μια ύπαιθρος εκμισθωτών γης; Ενας θεσσαλικός κάμπος που παράγει τρόφιμα, ζωοτροφές και πρώτη ύλη ή ένας κάμπος στον οποίο η μεγαλύτερη οικονομική αξία του χωραφιού θα βρίσκεται πλέον στην απόδοση του πάνελ και όχι της σοδειάς;
Γιατί, όταν μια εύφορη έκταση πάψει να αντιμετωπίζεται πρωτίστως ως γη που μπορεί να θρέψει ανθρώπους και αρχίσει να αντιμετωπίζεται ως τετραγωνικό μέτρο προς ενεργειακή αξιοποίηση, η πράσινη μετάβαση παύει να είναι αποκλειστικά ενεργειακή πολιτική. Γίνεται πολιτική γης και, τελικά, πολιτική για το ποιος θα ελέγχει τη γη, ποιος θα κερδίζει από αυτήν και τι θα παράγει η Ελλάδα πάνω της. Το «1,5%» μπορεί να φαίνεται μικρό. Τα 2 εκατομμύρια στρέμματα που κρύβονται πίσω από αυτό δεν είναι.
ΑΠΟ ΧΩΡΑΦΙ… ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΟ ΟΙΚΟΠΕΔΟ
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο πόσα στρέμματα επιτρέπονται θεωρητικά. Είναι ποια στρέμματα θα επιλεγούν. Τα μεγάλα φωτοβολταϊκά πάρκα χρειάζονται εκτάσεις σχετικά επίπεδες, μεγάλες και ενιαίες, με εύκολη πρόσβαση και δυνατότητα σύνδεσης με το ηλεκτρικό δίκτυο. Οι προϋποθέσεις αυτές συναντώνται συχνά ακριβώς εκεί όπου βρίσκεται και η αγροτική δραστηριότητα: στις πεδιάδες, στους κάμπους, γύρω από αγροτικούς οικισμούς και σε μεγάλες ιδιοκτησίες ή μισθωμένες εκτάσεις.
Εδώ βρίσκεται και η μεγάλη σύγκρουση. Ενα χωράφι που μέχρι σήμερα αποτιμάται από το προϊόν που μπορεί να παράγει αποκτά ξαφνικά μια δεύτερη, συχνά πολύ υψηλότερη οικονομική αξία ως ενεργειακό οικόπεδο. Οταν εταιρίες και ενδιάμεσοι μπορούν να προσφέρουν στον ιδιοκτήτη πολλαπλάσιο εισόδημα από εκείνο που εξασφαλίζει η γεωργική δραστηριότητα, η πίεση για αλλαγή χρήσης γης γίνεται τεράστια. Για τον μεμονωμένο ιδιοκτήτη η επιλογή μπορεί να είναι απολύτως λογική. Για τη χώρα, όμως, το άθροισμα χιλιάδων τέτοιων «λογικών» ατομικών επιλογών μπορεί να δημιουργήσει ένα εντελώς διαφορετικό αποτέλεσμα: σταδιακή υποχώρηση της παραγωγικής γης υπέρ μιας χρήσης που δεν παράγει τρόφιμα αλλά ηλεκτρική ενέργεια.
