Τι σημαίνει να επισκέπτεται κανείς έναν τόπο που γνώρισε πρώτα μέσα από αφηγήσεις, βιβλία, μαρτυρίες ή οικογενειακές ιστορίες; Τι αναζητά όταν φτάνει σε πόλεις, χωριά και τοπία που εξακολουθούν να κατέχουν ξεχωριστή θέση στη συλλογική μνήμη των Ελλήνων του Πόντου;
Η σειρά «Στα ίχνη του Πόντου» του pontosnews.gr φιλοξενεί προσωπικές αφηγήσεις ανθρώπων που ταξίδεψαν στον ιστορικό Πόντο για διαφορετικούς λόγους και με διαφορετικές αφορμές.
Άλλοι και άλλες ακολούθησαν τα ίχνη της οικογενειακής τους ιστορίας, άλλοι και άλλες αναζήτησαν πρόσωπα, τόπους και μνήμες που γνώριζαν μόνο μέσα από την έρευνα ή τις αφηγήσεις άλλων.
Μέσα από τις εμπειρίες τους καταγράφονται διαφορετικές όψεις ενός ταξιδιού που, για τον καθένα και την καθεμία είχε τη δική του σημασία.
Τον Mάιο του 2026, η 93χρονη Στέλλα Μαρμαράκη, η Μιράντα Παυλίδου και η Αγγέλικα Χόης έκαναν το ταξίδι ακολουθώντας μια διαδρομή που τις οδήγησε από την Τραπεζούντα έως τα αρχαία Κοτύωρα. Κοινός προορισμός, αλλά διαφορετικές αφετηρίες.
Για τη Στέλλα Μαρμαράκη, το ταξίδι ήταν μια βαθιά προσωπική συνάντηση με τις αφηγήσεις που άκουγε σε όλη της τη ζωή από τους γονείς της. «Βρήκα τα πράγματα ακριβώς όπως τα διηγούνταν ο πατέρας μου», λέει χαρακτηριστικά.
Για τη Μιράντα Παυλίδου, ήταν η στιγμή που η ιστορία συνάντησε την πραγματικότητα. «Δεν ήταν η χιλιομετρική απόσταση που έκανε τον Πόντο μακρινό. Ήταν η απόσταση του χρόνου».
Και για την Αγγέλικα Χόης, μια Ελληνογερμανίδα τρίτης γενιάς, αποτέλεσε «ένα ακόμη κομμάτι του παζλ της προσωπικής της ταυτότητας».
Μετά τη δημοσιοποίηση φωτογραφιών και εντυπώσεων από το ταξίδι, οι τρεις γυναίκες δέχθηκαν δεκάδες ερωτήσεις από ανθρώπους που σκέφτονται να επισκεφθούν τον Πόντο, αλλά διστάζουν. Όπως επισημαίνει η Μιράντα Παυλίδου, πολλοί εξακολουθούν να πιστεύουν ότι ένα τέτοιο ταξίδι κρύβει κινδύνους. Η δική τους εμπειρία ήταν διαφορετική.
«Οι φίλοι μας στο Facebook μάς γέμισαν σχόλια και ερωτήσεις. Οι περισσότεροι πιστεύουν πως κινδυνεύουν σε ένα τέτοιο ταξίδι. Η πραγματικότητα είναι αντίστροφη», σημειώνει. Όπως εξηγεί, αυτό που συνάντησαν ήταν ένας τόπος σύνθετος, γεμάτος ίχνη της ιστορίας, αλλά και άνθρωποι που συχνά αποφεύγουν να εκφράσουν δημόσια την ελληνική καταγωγή ή τα συναισθήματά τους.
Το κείμενο που ακολουθεί είναι η αφήγηση της Μιράντας Παυλίδου* από αυτό το οδοιπορικό στον Πόντο – ένα ταξίδι που για καθεμία από τις τρεις γυναίκες είχε διαφορετικό νόημα, αλλά κοινό σημείο αναφοράς τη συνάντηση με έναν τόπο που εξακολουθεί να γεννά ερωτήματα, συγκίνηση και αναζητήσεις.
Ένα ταξίδι, τρεις διαφορετικές διαδρομές
Δεν ταξίδεψαν στον Πόντο ως τουρίστριες. Ταξίδεψαν ως γυναίκες μιας οικογένειας που κουβαλά μέσα της μια πατρίδα χαμένη, διηγημένη, σιωπηλή, μα ποτέ ξεχασμένη.
Η θεία Στέλλα, 93 ετών, κόρη Ελλήνων ποντιακής καταγωγής, ήταν η ζωντανή γέφυρα με την πρώτη γενιά της μνήμης. Η Μιράντα, Ελληνίδα ανιψιά της, ήθελε να συνδέσει την ιστορία με τον πραγματικό τόπο. Και η Αγγέλικα, Ελληνογερμανίδα κόρη της αδελφής της, ήρθε σε αυτό το ταξίδι σαν γέφυρα ανάμεσα σε δύο χώρες, δύο γλώσσες και μια βαθιά οικογενειακή ρίζα.
Το ταξίδι δεν έγινε οργανωμένα, ούτε μέσα από την ασφάλεια ενός γκρουπ. Οι τρεις γυναίκες επέλεξαν να πάνε μόνες τους, να νοικιάσουν αυτοκίνητο και να ακολουθήσουν τη διαδρομή από το χωριό του παππού μέχρι το χωριό της γιαγιάς. Ήθελαν ελευθερία κινήσεων: να σταματούν, να ρωτούν, να φωτογραφίζουν, να ψάχνουν, να επιμένουν.
Από την Τραπεζούντα μέχρι το Ντιρλίκ, την παλιά Τσίτα, και από εκεί μέχρι την Ορντού, τα αρχαία Κοτύωρα, προσπάθησαν να μην μείνει τίποτα που να μην το δουν και να μην το καταγράψουν. Δεν ήταν ένα απλό ταξίδι. Ήταν οδοιπορικό μνήμης.
Για τη θεία Στέλλα, ο Πόντος δεν ήταν μια ιστορική έννοια. Ήταν οι γονείς της. Ήταν οι κουβέντες του πατέρα της, του Ηλία Κούση, με την αδελφή του, τη θεία Ευρυδίκη, για τα πλούσια νερά, τα ποτάμια, τα δάση, τα παρχάρια και τα ορμάνια. Ήταν ένας τόπος που τον είχε ακούσει τόσες φορές, ώστε υπήρχε ήδη μέσα της πριν τον δει.
Όταν βρέθηκε εκεί, ένιωσε μεγάλη συγκίνηση. Ήταν ακριβώς όπως της τον είχαν περιγράψει. Συνειδητοποίησε πόσο δύσκολη ήταν η ζωή των ανθρώπων που ζούσαν απομακρυσμένα, σε γερά πέτρινα σπίτια που κρέμονταν στις πλαγιές απόκρημνων βουνών, μέσα σε καταπράσινη, οργιαστική φύση.
Ιδιαίτερα συγκινητική ήταν η στιγμή που στάθηκε μπροστά στο σχολείο του πατέρα της, στην Τσίτα, αλλά και στο Φροντιστήριο της Τραπεζούντας, όπου επίσης είχε φοιτήσει. Εκεί δεν έβλεπε απλώς κτήρια. Έβλεπε τον νεαρό πατέρα της να περνάει τις πόρτες αυτών των σχολείων. Το παρελθόν, για λίγο, έπαψε να είναι αφήγηση και έγινε πέτρα, πόρτα, αυλή, σιωπή.
Η Μιράντα έζησε το ταξίδι ως σύνδεση της ιστορίας με την πραγματικότητα. Ο Πόντος τής φαινόταν πάντα μακρινός. Όμως, όπως διαπίστωσε, δεν ήταν η χιλιομετρική απόσταση που τον έκανε μακρινό. Ήταν η απόσταση του χρόνου. Έχουν περάσει εκατό χρόνια από τότε που οι πρόγονοι έφυγαν κυνηγημένοι από εκείνα τα μέρη. Κι όμως, με το αεροπλάνο, σε δυόμισι ώρες, βρισκόταν εκεί. Τόσο κοντά γεωγραφικά, τόσο μακριά ιστορικά.
Το πρώτο της συναίσθημα ήταν η οικειότητα. Ο τόπος της φάνηκε φιλόξενος και οι άνθρωποι φιλότιμοι. Μικρές χειρονομίες αποκτούσαν ιδιαίτερο βάρος, όπως όταν ένας οδηγός λεωφορείου μετέφερε τη θεία Στέλλα ακριβώς μέχρι την είσοδο του ξενοδοχείου. Σε αυτή την απλή πράξη υπήρχε σεβασμός.
Η μεγαλύτερη συγκίνηση για τη Μιράντα ήρθε στο χωριό του παππού Ηλία. Πρώτα επισκέφθηκαν την παλιά εκκλησία, που σήμερα είναι τζαμί. Ο Πόντιος χότζας τις υποδέχθηκε με ένα κουτί γλυκά. Μια στιγμή απρόσμενη, ανθρώπινη, σχεδόν τρυφερή.
Όμως δεν γνώριζε ποιο ήταν το σπίτι του παππού. Και όταν οι τέσσερις ελληνικές οικογένειες που έχουν απομείνει στο χωριό δεν θέλησαν –ή δεν μπόρεσαν– να μιλήσουν ουσιαστικά, η απογοήτευση ήταν μεγάλη. Προσπάθησαν πολύ. Φώναξαν ακόμη και τον γιο του δημάρχου, που μιλούσε λίγα αγγλικά, μήπως βοηθήσει. Παρ’ όλα αυτά, το σπίτι δεν βρέθηκε.
Δεν έψαχναν απλώς ένα κτίσμα. Έψαχναν ένα ίχνος συνέχειας. Ο παππούς Ηλίας προερχόταν από γενιά μεταλλουργών. Το σπίτι του δεν ήταν μόνο οικογενειακή πληροφορία. Ήταν ένας κρίκος που θα ένωνε τη μνήμη με τον τόπο.
Εκείνη την ημέρα έβρεχε. Μετά την επίσκεψη στο σχολείο, η Μιράντα προσπάθησε να βρει την παλιά εκκλησία του Τιμίου Σταυρού. Το GPS τής υπέδειξε ένα σημείο όπου δεν φαινόταν τίποτα, παρά μόνο ψηλές πρασινάδες, κισσοί και δέντρα. Δεν υπήρχε δρόμος για να πλησιάσει. Ανηφόρησε ένα γλιστερό, απότομο μονοπάτι και περπάτησε περιμετρικά, σχεδόν στα τυφλά, μέχρι να βρει μια πλαϊνή είσοδο.
Βρέθηκε μέσα σε μια πανύψηλη πέτρινη εκκλησία. Ο τρούλος είχε πέσει, όμως οι κολόνες, οι τοίχοι και ο πρόναος στέκονταν ακόμη όρθιοι. Ήταν ερείπιο. Κι όμως, η ενέργεια που ένιωσε ήταν εκπληκτική. Από εκείνες τις στιγμές που δεν περιγράφονται με λόγια. Σαν να μιλούσε ο τόπος χωρίς φωνή.
Η Αγγέλικα, η τρίτη γυναίκα του ταξιδιού, κουβαλούσε μια διαφορετική ματιά. Ως Ελληνογερμανίδα, είχε επισκεφθεί πολλές φορές την Τουρκία, αλλά ποτέ τον Πόντο. Για εκείνη, αυτό το ταξίδι ήταν κάτι περισσότερο από μια οικογενειακή διαδρομή. Ήταν, όπως είπε η ίδια, «ένα ακόμη κομμάτι του παζλ της προσωπικής της ταυτότητας».
Στην αρχή χρειάστηκε χρόνο για να συνειδητοποιήσει πού βρισκόταν. Το πρώτο συναίσθημα ήταν μια παράξενη επιστροφή, μια βαθιά σύνδεση με κάτι γνώριμο, παρότι το αντίκριζε για πρώτη φορά. Η εμπειρία δεν μπορούσε να χωρέσει σε μία μόνο στιγμή· χρειαζόταν να κατασταλάξει μέσα της.
Ιδιαίτερα την συγκίνησε το χωριό του παππού της, ψηλά στα βουνά, μέσα σε ένα απέραντο πράσινο τοπίο. Η ηρεμία και η δύναμη του τόπου την εντυπωσίασαν. Την ίδια στιγμή, όμως, την άγγιξε βαθιά η σχεδόν ολοκληρωτική απουσία των ελληνικών ιχνών. Εκκλησίες είχαν μετατραπεί σε τζαμιά, ενώ μια άλλη εκκλησία είχε καλυφθεί από τη φύση και δεν ήταν πια προσβάσιμη από το δρόμο. Έδινε την αίσθηση, όπως είπε, ότι δεν είχε υπάρξει ποτέ εκεί.
Αυτό που την εντυπωσίασε ιδιαίτερα στον Πόντο ήταν η φιλοξενία των ανθρώπων. Της θύμισε τη φιλοξενία που είχε γνωρίσει στην παιδική της ηλικία και που σήμερα συναντά κανείς όλο και πιο σπάνια. Στις ακτές του Εύξεινου Πόντου όλα της φάνηκαν πιο ήρεμα: οι άνθρωποι πιο χαλαροί, οι ρυθμοί διαφορετικοί, ακόμη και οι δρόμοι απρόσμενα ήσυχοι. Και παντού εκείνο το ατελείωτο πράσινο, που δύσκολα περιγράφεται με λόγια.
Για την Αγγέλικα, το ταξίδι αυτό φώτισε και κάτι βαθύτερο: τι άφησαν πίσω τους οι πρόγονοί της, πόσες ιστορικές αναταράξεις και πόσους πολέμους βίωσαν στη ζωή τους. Την βοήθησε να αναγνωρίσει μέσα της στοιχεία που ίσως έρχονται από αυτές τις ρίζες: την ανησυχία να ανακαλύπτει νέους τόπους, την επιθυμία για ταξίδια, τη δύναμη να ξεκινά ξανά από την αρχή, την περιέργεια για άλλους πολιτισμούς.
Μέσα από αυτό το ταξίδι κατάλαβε ακόμη πιο καθαρά ότι στην οικογένειά τους η πολυγλωσσία, η δημιουργικότητα, η κοινωνική ευαισθησία και το ενδιαφέρον για τα κοινά δεν είναι τυχαία χαρακτηριστικά. Είναι μέρος μιας βαθύτερης πολιτισμικής κληρονομιάς.
Ο Πόντος που αντίκρισαν ήταν γεμάτος πλούσια νερά, ποτάμια, δάση, παρχάρια, κάστρα και ορμάνια. Ένας τόπος πανέμορφος, αλλά και δύσβατος. Ένας τόπος που τις έκανε να αναρωτηθούν πώς ζούσαν τότε οι άνθρωποι, πώς ανέβαιναν στα απόκρημνα βουνά, πώς επικοινωνούσαν όταν τα σπίτια ακόμη και σήμερα είναι τόσο απομακρυσμένα μεταξύ τους.
Κι όμως, μέσα σε αυτή τη δυσκολία, οι Έλληνες του Πόντου δημιούργησαν έναν πολιτισμό εντυπωσιακό. Σχολεία, εκκλησίες, αρχοντικά, τέχνη, εμπόριο, παιδεία. Τα πέτρινα οικοδομήματα, τα εγκαταλελειμμένα σπίτια, οι μεγάλες εκκλησίες και τα αρχοντικά των Ελλήνων της Τραπεζούντας μαρτυρούν ακόμη την παρουσία τους.
Ιδιαίτερη εντύπωση προκάλεσαν τα σπίτια-κοσμήματα των Ελλήνων τραπεζιτών, του Καπαγιαννίδη και του Κωστάκη Θεοφύλακτου. Κτήρια που σήμερα παρουσιάζονται συχνά αποκομμένα από την ελληνική τους ταυτότητα, ενώ αποτελούν τεκμήρια μιας παρουσίας που υπήρξε ισχυρή, δημιουργική και βαθιά ριζωμένη.
Αυτό ήταν και ένα από τα πικρά σημεία του ταξιδιού. Η αίσθηση ότι ο ελληνικός πολιτισμός του Πόντου, αφού πρώτα σκεπάστηκε, αλλοιώθηκε ή καταστράφηκε, σήμερα συχνά αναδεικνύεται χωρίς το όνομά του, ως στοιχείο τουριστικής προβολής. Τα κτήρια υπάρχουν. Η ομορφιά υπάρχει. Η μνήμη όμως χρειάζεται εκείνους που θα την αναγνωρίσουν.
Για τη Μιράντα, αυτό το ταξίδι ήταν και πράξη μαρτυρίας. Να βλέπεις. Να φωτογραφίζεις. Να θυμάσαι. Να μη δέχεσαι τη σιωπή ως φυσική εξέλιξη του χρόνου. Γιατί κάποια ίχνη δεν τα έσβησε ο χρόνος. Τα σκέπασε η ιστορία των νικητών.
Και όμως, παρά τη σιωπή, ο ποντιακός ελληνικός πολιτισμός δεν έχει χαθεί. Υπάρχει ακόμη εκεί: στα κάστρα, στα σχολεία και στις εκκλησίες, στα ελληνόφωνα απομακρυσμένα χωριά, στην ποντιακή λύρα που ακούγεται παντού, στα ψηλά βουνά και στους δρόμους δίπλα στα ποτάμια. Υπάρχει παράλληλα με τον σύγχρονο πολιτισμό, άλλοτε φανερός και άλλοτε σκεπασμένος, αλλά πάντοτε παρών.
Το ταξίδι των τριών γυναικών κύλησε ήρεμα, χωρίς εντάσεις και διαφωνίες. Ίσως γιατί, παρόλο που είχαν διαφορετικές ηλικίες, εμπειρίες και υπόβαθρο, τις ένωνε ένας κοινός σεβασμός. Δεν πήγαν για να δουν απλώς έναν τόπο. Πήγαν για να τον ακούσουν.
Η θεία Στέλλα επέστρεψε στην Ελλάδα με συγκίνηση και υπερηφάνεια για την ποντιακή της καταγωγή. Η Μιράντα με την αίσθηση ότι περπάτησε στα μονοπάτια των προγόνων της και έγινε μάρτυρας ενός κόσμου που ακόμη αναπνέει κάτω από τα στρώματα της ιστορίας. Η Αγγέλικα ένιωσε πως άφησε πίσω της αρκετές προκαταλήψεις και γύρισε με ακόμη μεγαλύτερη περηφάνια για την καταγωγή της. Το ταξίδι δεν της έδωσε μόνο γνώσεις για το παρελθόν· την βοήθησε να κατανοήσει καλύτερα ποια είναι και από πού προέρχεται.
Τρεις γυναίκες πήγαν στον Πόντο. Η μία συνάντησε τους γονείς της. Η άλλη την ιστορία. Η τρίτη τη ρίζα που ταξιδεύει μέσα στις γενιές.
Και οι τρεις γύρισαν με την ίδια βεβαιότητα: ο Πόντος δεν είναι μόνο ένας τόπος στον χάρτη. Είναι μνήμη που επιμένει, πολιτισμός που δεν έσβησε, πατρίδα που συνεχίζει να μιλά μέσα από τις οικογένειες, τις πέτρες, τα βουνά, τα τραγούδια και τις σιωπές.
Και όποιος έχει μάτια, μπορεί ακόμη να τον δει.
ΠΗΓΗ: pontosnews.gr
