Επί τρία διαδοχικά έτη, οι τιμές χονδρικής ηλεκτρικής ενέργειας στην Ελλάδα παραμένουν υψηλότερες από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, κατά περίπου 30%-40% το 2023, 19% το 2024 και 10%-12% το 2025. Παρά την εξομάλυνση των ευρωπαϊκών ενεργειακών αγορών, ο πληθωρισμός εξακολουθεί να είναι επίσης υψηλότερος από τον μέσο όρο της Ε.Ε. από το 2024.
- Του Εμμανουήλ Μπέζα*
Οι δύο αυτές τάσεις δείχνουν ότι το υψηλό κόστος ηλεκτρικής ενέργειας δεν αποτελεί πλέον παροδική συνέπεια της ενεργειακής κρίσης, αλλά σύμπτωμα βαθύτερων διαρθρωτικών αδυναμιών της ελληνικής αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας. Γι’ αυτό, οι κρατικές επιδοτήσεις και οι παρεμβάσεις στην αγορά προσφέρουν μόνο προσωρινή ανακούφιση. Αντιμετωπίζουν τα συμπτώματα και όχι τις αιτίες τους.
Τα δομικά προβλήματα
Το ελληνικό ηλεκτρικό σύστημα έγινε ολοένα και πιο εξαρτημένο από το φυσικό αέριο μετά την ταχεία απόσυρση των λιγνιτικών μονάδων. Η απολιγνιτοποίηση μετασχημάτισε ριζικά τη δομή του κόστους ηλεκτροπαραγωγής, αντικαθιστώντας ένα κατά βάση εγχώριο καύσιμο με εισαγόμενο φυσικό αέριο. Το τελευταίο είναι ακριβότερο, καθώς η τιμή του διαμορφώνεται στις διεθνείς αγορές. Ετσι, όσο αυξανόταν η διείσδυσή του στο ενεργειακό μείγμα, οι χρεώσεις χονδρικής συνδέονταν όλο και περισσότερο με τις διακυμάνσεις της τιμής του.
Η εξάρτηση αυτή ενισχύθηκε περαιτέρω από τη διαρκώς αυξανόμενη συμμετοχή του υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) στις εισαγωγές, καθώς η ευρωπαϊκή πολιτική σταδιακής απεξάρτησης από το ρωσικό φυσικό αέριο ενίσχυσε τον ρόλο του LNG στον ενεργειακό εφοδιασμό. Σε αντίθεση με το αέριο αγωγών, το LNG επιβαρύνεται με πρόσθετο κόστος υγροποίησης, θαλάσσιας μεταφοράς και επαναεριοποίησης, ενώ η τιμή του επηρεάζεται και από τον ανταγωνισμό στη διεθνή αγορά. Ετσι, το ελληνικό ηλεκτρικό σύστημα εκτέθηκε όχι μόνο στις διακυμάνσεις των τιμών του φυσικού αερίου, αλλά και στο υψηλότερο και πιο ευμετάβλητο κόστος του LNG. Το αποτέλεσμα ήταν ακριβότερη ηλεκτροπαραγωγή και μεγαλύτερη έκθεση σε εξωτερικούς κλυδωνισμούς.
Παράλληλα, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας αναπτύχθηκαν ταχύτερα από τις υποδομές αποθήκευσης. Κάθε μεγαβάτ διαλείπουσας παραγωγής απαιτεί αξιόπιστη εφεδρεία όταν δεν φυσάει ή δεν υπάρχει ηλιοφάνεια. Ελλείψει επαρκούς αποθήκευσης, παρά τη σημαντική αύξηση της παραγωγής από ανανεώσιμες πηγές, το σύστημα παρέμεινε διαρθρωτικά εξαρτημένο από το φυσικό αέριο για την επάρκεια ισχύος και την ευστάθεια του δικτύου. Οπως ανέδειξε η «δημοκρατία» (3/6), η Ελλάδα εξάγει φθηνό ρεύμα τις μεσημβρινές ώρες στη Βουλγαρία και στα Σκόπια, για να το αγοράζει ακριβότερα το βράδυ, με τις διαφορές τιμών να μεταφράζονται σε ιδιαίτερα υψηλά κέρδη για τις εταιρίες που αξιοποιούν αυτές τις συναλλαγές.
Ομως, η ιδιότητα του καθαρού εξαγωγέα δεν σημαίνει ότι μια χώρα διαθέτει ανταγωνιστικότερο ηλεκτρικό σύστημα. Σημαίνει απλώς ότι οι εξαγωγές υπερέβησαν τις εισαγωγές. Μπορεί όμως να εξαρτάται από εισαγόμενα καύσιμα, να εξάγει πλεονάζουσα παραγωγή από ανανεώσιμες πηγές που δεν μπορεί να αποθηκευτεί, και να διατηρεί υψηλότερες τιμές χονδρικής από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Οι καθαρές εξαγωγές αποτυπώνουν τις ροές ηλεκτρικής ενέργειας, όχι την αποδοτικότητα, την οικονομική προσιτότητα ή την ενεργειακή ασφάλεια του συστήματος.
Οι λύσεις
Η αντιμετώπιση αυτών των δομικών προβλημάτων απαιτεί στρατηγική βασισμένη στη διαχείριση του κινδύνου και όχι στην ιδεολογία. Στόχος πρέπει να είναι η μείωση του κόστους, η ενεργειακή επάρκεια και η ευελιξία. Η Ελλάδα χρειάζεται να συνεχίσει να αξιοποιεί φυσικό αέριο μέσω αγωγών με ανταγωνιστικό κόστος όσο δεν υπάρχουν οικονομικά βιώσιμες εναλλακτικές λύσεις. Αυτό δεν αποτελεί μόνο γεωπολιτική επιλογή αλλά και οικονομική αναγκαιότητα όσο η μετάβαση παραμένει ανολοκλήρωτη.
Ταυτόχρονα, η χώρα οφείλει να αυξήσει τη συμμετοχή του λιγνίτη στην ηλεκτροπαραγωγή, σε επίπεδα που να εξασφαλίζουν αξιόπιστη εγχώρια παραγωγική ισχύ, δηλαδή ισχύ διαθέσιμη όταν τη χρειάζεται το σύστημα (dispatchable capacity). Κάθε ηλεκτρικό σύστημα χρειάζεται τέτοια ισχύ μέχρι να αναπτυχθούν σε μεγάλη κλίμακα οι τεχνολογίες αποθήκευσης. Η Πολωνία, για παράδειγμα, διατηρεί σημαντικά υψηλότερη συμμετοχή λιγνίτη και άνθρακα στην ηλεκτροπαραγωγή της. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, μάλιστα, ενέκρινε την παράταση του μηχανισμού επάρκειας ισχύος της χώρας, επιτρέποντας τη συνέχιση της στήριξης υφιστάμενων λιγνιτικών και ανθρακικών μονάδων για λόγους ασφάλειας εφοδιασμού. Αυτή είναι και η λογική που χρειάζεται να ακολουθήσει η Ελλάδα.
Η αποθήκευση ηλεκτρικής ενέργειας σε μπαταρίες αποτελεί ύψιστη ενεργειακή προτεραιότητα. Το πρόβλημα δεν είναι οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, αλλά ότι αυτές αναπτύσσονται ταχύτερα από τις υποδομές αποθήκευσης που απαιτούνται για την υποστήριξή τους. Η δημιουργία μεγάλων συστημάτων αποθήκευσης, σε συνδυασμό με αντλησιοταμιευτικά έργα και ένα πιο ευέλικτο δίκτυο, αποτελεί τον ταχύτερο και αποτελεσματικότερο δρόμο για τη μείωση της εξάρτησης από το φυσικό αέριο.
Η γεωπολιτική διάσταση
Η υλοποίηση των παραπάνω δομικών λύσεων προϋποθέτει πρόσβαση σε διαφορετικές διεθνείς αγορές και ενεργειακές τεχνολογίες. Το φθηνό φυσικό αέριο, το ανταγωνιστικό LNG, η αξιόπιστη εφεδρική ισχύς και η αποθήκευση ηλεκτρικής ενέργειας σε μεγάλη κλίμακα εξαρτώνται από διαφορετικές παγκόσμιες αλυσίδες και γεωπολιτικά κέντρα ισχύος.
Οι ΗΠΑ αποτελούν κορυφαίο προμηθευτή LNG, η Ρωσία παραμένει ένας από τους μεγαλύτερους προμηθευτές φυσικού αερίου μέσω αγωγών στον κόσμο, ενώ η Κίνα κυριαρχεί στην παγκόσμια παραγωγή μπαταριών και τεχνολογιών αποθήκευσης ενέργειας. Και οι τρεις κατέχουν κομβική θέση σε διαφορετικά τμήματα των διεθνών δικτύων αξίας από τα οποία εξαρτάται η ενεργειακή μετάβαση. Η Ελλάδα χρειάζεται, επομένως, να διατηρεί πρόσβαση και δυνατότητες συνεργασίας με όλα τα σημαντικά κέντρα ενεργειακής ισχύος.
Η ενεργειακή μετάβαση πρέπει να είναι σχεδιασμένη με γνώμονα την οικονομική προσιτότητα, την ασφάλεια εφοδιασμού και την ανταγωνιστικότητα, και όχι αποκλειστικά με βάση την επίτευξη ποσοτικών στόχων διείσδυσης των ανανεώσιμων πηγών. Η ενεργειακή μετάβαση δεν μεταβάλλει μόνο το ενεργειακό μείγμα. Αναδιαμορφώνει και τις γεωπολιτικές εξαρτήσεις των κρατών.
Η ενεργειακή πολιτική έχει πλέον καταστεί αναπόσπαστο μέρος της εξωτερικής πολιτικής. Για μια χώρα μεσαίου μεγέθους όπως η Ελλάδα, η στρατηγική αυτονομία δεν επιτυγχάνεται αποκλείοντας σημαντικούς προμηθευτές ή τεχνολογίες, αλλά διατηρώντας τη δυνατότητα συνεργασίας με όλους, γιατί αυτό εξυπηρετεί το εθνικό συμφέρον.
*Μηχανικός ορυκτών πόρων, γεωπολιτικός αναλυτής