Σημαντική περικοπή στη συνοχή, ενίσχυση για σύνορα, ασφάλεια και καινοτομία
Η συμφωνία που έκλεισαν τα κράτη μέλη και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο για τον προϋπολογισμό του 2026 αποτυπώνει μια Ευρώπη που δεν λειτουργεί πια με τη λογική της παραδοσιακής ανάπτυξης. Με συνολικές δεσμεύσεις 192,8 δισεκατομμυρίων ευρώ, ο προϋπολογισμός χαρακτηρίζεται από περικοπή άνω των 6 δισ. στη συνοχή, δηλαδή στο βασικό εργαλείο που χρηματοδοτεί τις υποδομές και την περιφερειακή σύγκλιση.
Την ίδια στιγμή, η Ευρώπη διοχετεύει περισσότερους πόρους σε τομείς που θεωρεί κρίσιμους για τη σταθερότητά της. Η ασφάλεια, η διαχείριση συνόρων, η μετανάστευση και η αμυντική δυνατότητα της Ένωσης αποκτούν πλέον μια πρωτοφανή δημοσιονομική βαρύτητα. Η αύξηση των κονδυλίων για τα σύνορα και τη μετανάστευση κατά περίπου 400 εκατομμύρια ευρώ σε σχέση με το 2025 δείχνει καθαρά αυτή τη μετατόπιση.
Η περικοπή στη συνοχή και οι πρώτοι χαμένοι
Η μείωση στο κεφάλαιο της συνοχής από 77,98 δισ. το 2025 σε 71,64 δισ. το 2026 ισοδυναμεί με περικοπή περίπου 6,33 δισ. ευρώ. Πρόκειται για ένα από τα μεγαλύτερα πλήγματα των τελευταίων ετών για τις χώρες που στηρίζονται στα διαρθρωτικά ταμεία.
Οι μεγαλύτεροι χαμένοι είναι οι λεγόμενοι Friends of Cohesion. Πολωνία, Ουγγαρία, Σλοβακία, Τσεχία, Βαλτικές χώρες, Ρουμανία, Βουλγαρία, Ελλάδα, Πορτογαλία και σε μεγάλο βαθμό η Ισπανία βλέπουν την καθαρή τους ωφέλεια να μειώνεται. Πρόκειται για κράτη όπου η ευρωπαϊκή χρηματοδότηση αποτελεί μοχλό ανάπτυξης, κοινωνικής πολιτικής και περιφερειακών έργων.
Στην ίδια κατηγορία εντάσσεται και η Ελλάδα. Παρότι παραμένει καθαρός αποδέκτης της συνοχής, η μείωση του συνολικού envelope σημαίνει μικρότερο δημοσιονομικό περιθώριο για τις κλασικές επενδύσεις σε περιφέρειες και υποδομές. Αναλυτές επισημαίνουν ότι η μείωση αυτή μπορεί να εντείνει τις ανισότητες και να περιορίσει την προσπάθεια σύγκλισης που ήταν στον πυρήνα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.
Οι κερδισμένοι της νέας ευρωπαϊκής στρατηγικής
Η ενίσχυση των κονδυλίων για τη μετανάστευση και τα εξωτερικά σύνορα δημιουργεί νέο τοπίο. Χώρες που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή των μεταναστευτικών ροών μπορούν να απορροφήσουν σημαντικούς πρόσθετους πόρους.
Κερδισμένες είναι οι χώρες με ισχυρή αμυντική βιομηχανία. Η αύξηση των διαθέσιμων πόρων για άμυνα από 2,63 σε 2,81 δισ. ενισχύει πρωτίστως Γαλλία, Γερμανία, Ιταλία, Ισπανία και Σουηδία, που έχουν ισχυρή παραγωγική βάση και συμμετέχουν συστηματικά σε προγράμματα κοινοτικής άμυνας.
Άλλη κατηγορία κερδισμένων είναι τα κράτη με ώριμα οικοσυστήματα έρευνας και καινοτομίας. Η ενίσχυση του Horizon Europe και της ψηφιακής οικονομίας ευνοεί Γερμανία, Γαλλία, Κάτω Χώρες, Βέλγιο, Δανία, Φινλανδία και Αυστρία, χώρες που απορροφούν δυσανάλογα μεγάλο μερίδιο της σχετικής χρηματοδότησης.
Στο πολιτικό επίπεδο, επικρατούν οι λεγόμενοι frugal της Βόρειας Ευρώπης. Αυστρία, Ολλανδία, Σουηδία και Φινλανδία ζητούσαν επίμονα περιορισμό της συνολικής δαπάνης και μεγαλύτερη ευελιξία αντί για δεσμευμένα κονδύλια. Ο προϋπολογισμός του 2026 τους δικαιώνει πλήρως.
Το buffer των 715,7 εκατ. ευρώ εκτός δεσμεύσεων και η συνολική συγκράτηση των δαπανών λειτουργούν ως νίκη αυτής της γραμμής. Αντιθέτως, οι Friends of Cohesion βλέπουν για ακόμη μια φορά το βάρος να μετατοπίζεται προς την ανταγωνιστικότητα και την άμυνα.
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία του νέου προϋπολογισμού είναι η επιλογή να παραμείνουν αδιάθετα σχεδόν 716 εκατομμύρια ευρώ για την αντιμετώπιση έκτακτων κρίσεων. Η πανδημία, ο πόλεμος στην Ουκρανία και οι συνεχείς κλιματικές καταστροφές δημιούργησαν ένα νέο δόγμα. Η ΕΕ επιδιώκει πλέον να έχει άμεσα διαθέσιμους πόρους όταν η πραγματικότητα αλλάζει γρήγορα.
Ο Δανός υπουργός Οικονομικών Νικολάι Βάμεν χαρακτήρισε τον προϋπολογισμό εργαλείο για να προχωρήσει η Ένωση στις κοινές της προτεραιότητες. Ασφάλεια, ανταγωνιστικότητα, έλεγχος των συνόρων και δυνατότητα άμεσης αντίδρασης. Πρόκειται για ένα αφήγημα διαφορετικό από εκείνο της κλασικής ευρωπαϊκής ανάπτυξης.
Για την Ελλάδα το αποτέλεσμα είναι αμφίρροπο. Η περικοπή στη συνοχή περιορίζει τον χώρο για περιφέρειες, έργα υποδομών και κοινωνικές δράσεις. Από την άλλη πλευρά όμως, η χώρα ανήκει στους κερδισμένους στη χρηματοδότηση για σύνορα και μετανάστευση, ενώ μπορεί να απορροφήσει περισσότερα κονδύλια σε πράσινη ενέργεια, μεταφορές και έρευνα, εφόσον διατηρήσει υψηλή απορροφητικότητα.
Τι ακολουθεί
Η συμφωνία πρέπει να εγκριθεί τυπικά από το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο μέσα στις επόμενες δύο εβδομάδες. Μετά τη δημοσίευση στην Επίσημη Εφημερίδα, ο προϋπολογισμός θα ισχύσει από την 1η Ιανουαρίου 2026. Η πραγματική κατανομή πόρων ανά κράτος θα αρχίσει από εκείνο το σημείο, μέσα από τα υφιστάμενα επιχειρησιακά προγράμματα.
Το βέβαιο είναι ότι η Ευρώπη εγκαταλείπει σταδιακά την αντίληψη της συνοχής ως κεντρικού μοχλού ανάπτυξης και επενδύει σε μια γεωπολιτική πραγματικότητα που απαιτεί ισχυρά σύνορα, στρατηγική αυτονομία και γρήγορη αντίδραση σε αβεβαιότητες.
