Εδώ και μερικά χρόνια, από τον Νοέμβριο του 2020 και τον Δεκέμβριο του 2024, υποστηρίζουμε με επιμονή ότι η έννοια της φτώχειας στον 21ο αιώνα συνδέεται ευθέως με την έννοια της αξιοπρέπειας και όχι με την έννοια της ανέχειας. Οι πολίτες προσλαμβάνουν την ευημερία τους ως ηθική αξία και όχι ως υλική απόλαυση, διότι στο τέλος της ημέρας αυτό που τους ενδιαφέρει είναι η κοινωνική καταξίωση και η τοποθέτησή τους σε μια καλή θέση στην πυραμίδα.
Ο Ελλην θέλει πάντοτε να έχει «πρόσωπο». Προς επίρρωσιν όλων αυτών και οι έρευνες της Eurostat που δείχνουν ότι 2 στους 3 Ελληνες «νιώθουν» φτωχοί. Η υποκειμενική φτώχεια είναι ανωτέρα της αντικειμενικής. Στην αντικειμενική συγκρίνεσαι με τον εαυτό σου. Στην υποκειμενική συγκρίνεις τον εαυτό σου με τους ρυθμούς που τρέχει η κοινωνία. Αν μπορείς να την ακολουθήσεις. Ανακαλώ στη μνήμη μας σχετικό σημείωμα του 2020 τώρα που ευρισκόμεθα στην τελική ευθεία προς τις εκλογές που όλα αυτά έχουν σημασία, και επανέρχομαι:
«Ο Οδυσσέας Ελύτης ἔγραψε τό “Ἄξιον Ἐστί” συγκλονισμένος ἀπό δύο εἰκόνες. Στήν πρώτη πρωταγωνιστοῦσαν λιπόσαρκα, πεινασμένα, ξυπόλυτα, ρακένδυτα Ἑλληνόπουλα τά ὁποῖα βρίσκονταν σέ ἕνα οἰκόπεδο, πέριξ τοῦ ἀεροδρομίου τοῦ Ἑλληνικοῦ κατά τήν ἀναχώρησή του γιά τήν Γενεύη. Τό 1948. Στήν δεύτερη πρωταγωνιστοῦσαν καλοζωισμένα, εὐτραφῆ, βουτυρᾶτα Ἑλβετόπουλα μέ ροδοκόκκινα μάγουλα.
“Ἔπεσε” πάνω τους κατά τήν ἄφιξή του στήν Ἑλβετική πρωτεύουσα καί σέ ἕναν περίπατό του στήν Λωζάννη. Αὐτή ἦταν ἡ ἀφορμή γιά νά ζητήσει ἀπό τόν “Ἥλιο τόν νοητό” καί ἀπό τήν “Μυρσίνη τήν δοξαστική” τό σπαρακτικόν “μή παρακαλῶ σας, μή λησμονᾶτε τήν χώρα μου!”. Ἡ πεῖνα ἦταν πεῖνα τότε. Καί ἡ φτώχεια φτώχεια. Πέθαινες. Ἡ πατρίδα μας περνοῦσε “ἀνθρωπιστική κρίση”. Δέν μοῦ ἀρέσει ἡ μετάφραση τῆς ὁρολογίας αὐτῆς ἀπό τήν ἀγγλική, καθώς εἶναι στεγνή συναισθημάτων, ἀλλά τί νά κάνουμε, ἐπικράτησε. Παρηγορούμεθα ὅτι περιέχει λέξη ἑλληνική, συνυφασμένη μέ τήν ἱστορία μας: Crisis.
Στούς καιρούς μας ἡ φτώχεια εἶναι διαφορετική. Ἡ νέα φτώχεια. Εἶμαι φτωχός δέν σημαίνει πλέον πεθαίνω τῆς πείνας, ἄν καί μέσα στήν κρίση τῶν Μνημονίων συγκλονιστήκαμε μέ τά μαγκάλια, τις αυτοκτονίες καί τίς λιποθυμίες τῶν μαθητῶν. Ἕνα πιάτο φαγητό τό βρίσκει κανείς σήμερα. Θές ἡ οἰκογένεια πού εἶναι ἰσχυρότατος παράγων κοινωνικῆς συνοχῆς ακόμη, θές ἡ Ἐκκλησία μέ τά συσσίτια, θές ἡ Αὐτοδιοίκηση, θές ἀκόμη καί ἡ γειτονιά, σπανίως μένει κάποιος ἀβοήθητος.
Ἡ νέα φτώχεια ξεκινᾶ ἀπό ἄλλη βάση καί ἄλλη ἀφετηρία σήμερα. Νέα φτώχεια σημαίνει ὅτι δέν μπορῶ νά τρέξω καί νά ἀκολουθήσω τήν ὑπόλοιπη κοινωνία. Νά κάνω ὅ,τι κάνει. Δέν μπορῶ νά πάω δέκα μέρες διακοπές, δέν μπορῶ νά ἀγοράσω ὑπολογιστή στό παιδί μου, νέα φτώχεια σημαίνει ὅτι δέν μπορῶ νά ἀγοράσω ἔξυπνο κινητό, νέα φτώχεια σημαίνει ὅτι ἀδυνατῶ νά πληρώσω κάρτα καί ἐφορία καί μέ κυνηγοῦν οἱ εἰσπρακτικές. Νέα φτώχεια σημαίνει ότι δεν έχω αξιοπρεπές σπίτι, ότι δεν μπορώ να αγοράσω αγαθά διαρκείας (ένα Ι.Χ. με αντοχή στον χρόνο), νέα φτώχεια σημαίνει ότι δεν μπορώ να στείλω τα παιδιά μου σε σχολείο ανάλογο με αυτό που πήγαινα εγώ.
Ἡ νέα φτώχεια δέν σημαίνει ἀσιτία, σημαίνει ἀδυναμία νά παρακολουθήσω τόν ρυθμό τῆς κοινωνίας στά βασικά. Σημαίνει ἀνισότητα. Σημαίνει ντροπή γιά αὐτό πού μοῦ συμβαίνει. Κατηγορῶ τόν ἑαυτό μου. Γράφω αυτό το σημείωμα (28/11/2020) μέ ἀφορμή τήν συζήτηση πού ἔγινε στήν Βουλή μεταξύ Πρωθυπουργοῦ καί ἀρχηγοῦ ἀξιωματικῆς Ἀντιπολίτευσης γιά τό ἐλάχιστο ἐγγυημένο εἰσόδημα. Σύλληψη πού μολονότι μοιάζει σοσιαλιστική εἶναι ἐπινόηση νεοφιλελεύθερη. Ἀνήκει στόν γκουρού τῆς σχολῆς τοῦ Σικάγου Μίλτον Φρίντμαν (Ἐλεύθερος νά διαλέξεις, ἐκδόσεις Εὐρωεκδοτική 1980), ὁ ὁποῖος εἰσηγήθηκε πολλά χρόνια πρίν μαζί μέ τήν σύζυγό του Ρόζα τήν γενναία ἐνίσχυση τῶν οἰκονομικῶς ἀδύναμων οἰκογενειῶν πού δήλωναν “ἀρνητικό εἰσόδημα” στήν Ἐφορία, κοινῶς “ἔμπαιναν μέσα”.
Γράφω κυρίως μέ ἀφορμή τίς “ὡραῖες” ἰδέες πού περιγράφει ἡ Ἔκθεση Πισσαρίδη περί τοῦ κοινωνικοῦ κράτους γιά νά ἐκφράσω τήν ἀνησυχία μου. Ναί, συμφωνῶ, ὅλοι συμφωνοῦμε ὅτι χρειάζεται ἀναμόρφωση τό κοινωνικό κράτος. Καί διότι στό παρελθόν κατέστησαν δικαιοῦχοι κοινωνικῶν ἐπιδομάτων πλούσιοι τῶν Βορείων προαστίων οἱ ὁποῖοι στίς φορολογικές τους δηλώσεις ἐμφανίζονταν πένητες καί διότι ὁρισμένοι καλοί Ελληνάρες ζοῦν παρασιτικῶς εἰς βάρος ὅλων εἰσπράττοντας παρατύπως κάτω ἀπό τά ραντάρ δύο, τρία ἐπιδόματα μαζί. Ναί, συμφωνῶ ὅτι σέ δεκάδες περιπτώσεις τά ἐπιδόματα λειτουργοῦν ὡς ἀντικίνητρο γιά ἐργασία καί ὡς κίνητρο γιά παρασιτισμό.
Μέ δύο, τρία ἐπιδόματα καί μέ ἕνα ἡμερομίσθιο στήν χάση καί στήν φέξη, μαῦρο καί ἀφορολόγητο, ὁρισμένοι αἰσθάνονται βασιλιάδες. Καί προκαλοῦν τήν κοινωνία. Εἴτε εἶναι ἐντόπιοι εἴτε μετανάστες εἴτε μέλη μειονοτήτων. Τά ΑΤΜ ἔχουν γίνει “λεφτόδεντρα” γιά τεμπέληδες, κατά βάση μετανάστες. Ἐκτός ἀπό αὐτούς ὅμως πού πρέπει νά ἐντοπιστοῦν ὥστε τά χρήματα πού εἰσπράττουν παρατύπως νά διοχετευτοῦν στούς ἔχοντες ἀνάγκη, ὑπάρχουν καί οἱ ἀληθινοί νεόπτωχοι. Οἱ μακροχρονίως ἄνεργοι. Αὐτοί πού δέν ἔχουν στέγη καί κοιμοῦνται στίς καρέκλες τῶν καφενείων ὅταν οἱ ἰδιοκτῆτες τούς τό ἐπιτρέπουν.
Πού δέν ἔχουν νά μείνουν καί ἐγκαθίστανται σέ τροχόσπιτα στά δάση τῆς Ἀττικῆς. Πού δέν ἔχουν ποῦ νά κάνουν ἕνα μπάνιο γιά νά νιώσουν παστρικοί καί ζητοῦν ἐξυπηρετήσεις σέ ντούς καί ἀποδυτήρια γυμναστηρίων. Καί μιά “σκάλα” πάνω ἀπό αὐτούς ὑπάρχουν νέα παιδιά πού ζοῦν σέ τρῶγλες τῶν 30 τετραγωνικῶν. Ὑπάρχουν μονογονεϊκές οἰκογένειες μέ μητέρες ἐργαζόμενες σέ ταμεῖα καί σκάλες πολυκατοικιῶν πού δέν ἔχουν ἕνα μισθό γιά νά πάρουν I-mac στό ἀγγελούδι τους. Ρωτᾶτε ποῦ εἶναι αὐτοί; Γιατί δέν τούς βλέπουμε; Μά δίπλα μας εἶναι. Διαρκῶς. Ἀόρατοι ἐξ αἰτίας τῆς ἀλαζονείας μας.
“Ἀπαρατήρητοι”. Μέ ροῦχα ἀγορασμένα ἀπό τότε πού γύριζε ὁ τροχός. Κυκλοφοροῦν μέ ἀξιοπρέπεια καί διεκδικοῦν ζωή γιά τήν ζωή τους. Διεκδικοῦν νά μήν τούς ἀφήνουμε πίσω. Δέν πολυμιλᾶνε γιά τό πρόβλημά τους, οἱ Ἕλληνες ἔχουν μιά ἀξιοπρέπεια ἐκπληκτική. Σέ ὅλους αὐτούς εἶναι ἡ ἔννοια μας λοιπόν, σήμερα». Αυτά γράφαμε σε αυτήν εδώ τη θέση στις 28 Νοεμβρίου 2020. Μαθαίνω ότι έξι χρόνια μετά οι δημοσκοπήσεις βλέπουν αυτά που βλέπαμε πεντακάθαρα από το 2020. Η μόνη διαφορά; Ο κόσμος δεν διεκδικεί πλέον ελεημοσύνες και επιδόματα. Βρήκε ένα μεροκάματο.
Το μήνυμα που στέλνει είναι ότι οι εκλογές δεν θα κριθούν στα σούπερ μάρκετ αλλά από κάτι ευρύτερο που συνοψίζεται στο εξής: «Σταμάτα να με σώζεις με επιδόματα και εγγυημένα εισοδήματα. Διασφάλισέ μου και εγγυήσου μου έντιμο και αξιοπρεπές εισόδημα. Το πρόβλημά μας δεν είναι μόνο η τιμή των προϊόντων στα ράφια αλλά η προσωπική μας τιμή. Θέλουμε μια ζωή με αξιοπρέπεια». Στο σπίτι, στην εργασία, στον ελεύθερο χρόνο, στην εικόνα που έχουμε για την πατρίδα μας. Κρατήστε σημειώσεις. Θα τα βρούμε μπροστά μας προσεχώς όλα αυτά.
