Η ιστορία της ανθρωπότητας είναι σε μεγάλο βαθμό η ιστορία της ανόδου και της πτώσης των αυτοκρατοριών. Από την αρχαιότητα έως τη σύγχρονη εποχή, ισχυρά κράτη επιδίωξαν να επεκτείνουν την κυριαρχία τους, επιβάλλοντας τη δύναμή τους σε άλλους λαούς. Οι περισσότερες γεννήθηκαν μέσα από πολέμους και κατακτήσεις, αλλά σχεδόν όλες οδηγήθηκαν τελικά στην παρακμή και τη διάλυσή τους.
- του Πέτρου Π. Γρουμπού*
Σήμερα, παρά τις διαφορετικές μορφές ισχύος του σύγχρονου κόσμου, δεν απουσιάζουν οι φιλοδοξίες για αναβίωση παλαιών αυτοκρατορικών οραμάτων. Είτε πρόκειται για ιστορική νοσταλγία είτε για γεωπολιτική στρατηγική, η επιδίωξη επιστροφής σε «ένδοξες εποχές» αποτελεί ένα επικίνδυνο και απατηλό όνειρο.
Οι αυτοκρατορίες του παρελθόντος στηρίχθηκαν στην κατάκτηση, στην υποταγή λαών και στην επιβολή της ισχύος. Οι επεκτάσεις τους συνοδεύτηκαν από πολέμους, καταστροφές πολιτισμών και τεράστιες ανθρώπινες απώλειες. Παρότι ορισμένες άφησαν σημαντική πολιτιστική ή διοικητική κληρονομιά, αυτή δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από το βαρύ τίμημα που πλήρωσαν
εκατομμύρια άνθρωποι.
Η Ρωμαϊκή, η Βυζαντινή, η Οθωμανική, η Βρετανική και η Ισπανική Αυτοκρατορία αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα δυνάμεων που, παρά το μέγεθος και την ισχύ τους, τελικά κατέρρευσαν. Οι αιτίες ήταν πολλές: οικονομική εξάντληση, εσωτερικές συγκρούσεις, κοινωνικές ανισότητες, διαφθορά, τεχνολογικές αλλαγές και η εμφάνιση νέων δυνάμεων. Η Ιστορία αποδεικνύει ότι η υπερβολική συγκέντρωση ισχύος δημιουργεί τελικά αντιδράσεις και οδηγεί στην αποδυνάμωση.
Στον 21ο αιώνα, η δημιουργία κλασικών αυτοκρατοριών είναι πολύ δυσκολότερη. Το διεθνές δίκαιο, οι διεθνείς οργανισμοί, η οικονομική αλληλεξάρτηση και η τεχνολογική εξέλιξη έχουν αλλάξει το παγκόσμιο περιβάλλον. Η ισχύς πλέον δεν μετριέται μόνο με στρατούς και εδάφη, αλλά και με την οικονομία, την επιστήμη, την καινοτομία και την πολιτιστική επιρροή.
Ωστόσο, ορισμένες μεγάλες δυνάμεις εξακολουθούν να επιδιώκουν διεύρυνση της επιρροής τους μέσω στρατιωτικών επεμβάσεων, οικονομικών πιέσεων ή ελέγχου στρατηγικών πόρων. Οι μορφές μπορεί να έχουν αλλάξει, αλλά η λογική της κυριαρχίας παραμένει.
Το πραγματικό δίδαγμα της Ιστορίας δεν είναι η αναζήτηση νέων αυτοκρατοριών, αλλά η αποφυγή των λαθών που οδήγησαν σε πολέμους και καταστροφές. Η συνεργασία, ο σεβασμός της κυριαρχίας των λαών, ο διάλογος και η ανάπτυξη αποτελούν τις μόνες σταθερές βάσεις για ένα ασφαλέστερο μέλλον.
Πόσο ακόμη θα αποφεύγουν οι μεγάλες δυνάμεις να αναμετρηθούν με τις ιστορικές τους ευθύνες και να αποδεχθούν ότι οι πολιτικές τους προκάλεσαν εκμετάλλευση, φτώχεια, προσφυγιά και πολέμους; Και, κυρίως, πότε η διεθνής κοινότητα θα απαιτήσει από όσους, επί αιώνες, επωφελήθηκαν από την εκμετάλλευση άλλων λαών να αναλάβουν τις ευθύνες τους, ακόμα και με τη μορφή αποκατάστασης, όπου αυτή δικαιολογείται; Ισως μόνο τότε σταλεί το ξεκάθαρο μήνυμα ότι η ατιμωρησία έχει όρια και ότι η ισχύς δεν μπορεί να υπερισχύει διαρκώς της δικαιοσύνης.
Μόνο μέσα από την αναγνώριση των ιστορικών λαθών και τον σεβασμό του διεθνούς δικαίου μπορεί να αποτραπεί η επιστροφή σε λογικές κυριαρχίας και αυτοκρατορικών φιλοδοξιών που οδηγούν την ανθρωπότητα σε νέες συγκρούσεις.
Η Ιστορία έχει δείξει ότι καμία αυτοκρατορία δεν είναι αιώνια. Το μέλλον της ανθρωπότητας δεν βρίσκεται στην αναβίωση αυτοκρατορικών φιλοδοξιών, αλλά σε έναν κόσμο όπου η ισχύς θα υπηρετεί τη συνεργασία και την ειρήνη, όχι την κυριαρχία και την καταπίεση.
*Ομότιμος καθηγητής Πανεπιστημίου Πατρών
