Παλιά αναγνωστικά, το αγαπημένο «Αλφαβητάριο», η μπλε ποδιά και σάκες. Μία από τις μεγαλύτερες συλλογές βιβλίων και εκπαιδευτικού υλικού, που καλύπτει χρονικά τέσσερις αιώνες, στεγάζεται σε διατηρητέο κτίριο στην οδό Τριπόδων, στην ΠλάκαΣτην καρδιά της Πλάκας, στη γραφική και ανέγγιχτη από τον χρόνο γειτονιά, στέκει το Μουσείο Σχολικής Ζωής και Εκπαίδευσης, που στεγάζεται στην οδό Τριπόδων, σε ένα διατηρητέο κτίριο του 19ου αιώνα. Εκεί μία από τις μεγαλύτερες συλλογές σχολικών βιβλίων και εκπαιδευτικού υλικού, η οποία καλύπτει χρονικό διάστημα τεσσάρων αιώνων (17ος-20ός αι.), περιμένει καθημερινά τους επισκέπτες.
Περνώντας το κατώφλι του μουσείου, ο επισκέπτης επιχειρεί ένα άλμα στον χρόνο και στην ανεμελιά της παιδικής ηλικίας. Αρχίζοντας την περιήγηση από το ισόγειο του μουσείου, ανακαλύπτουμε μερικά από τα σημαντικότερα σχολικά εγχειρίδια. Το βιβλίο με τον τίτλο «Οι Μύθοι του Αισώπου» (1672) είναι το παλαιότερο της συλλογής. Ηταν από τα πρώτα βιβλία που χρησιμοποιήθηκαν ως αναγνωστικά, λόγω του εκπαιδευτικού χαρακτήρα του μύθου, αλλά και επειδή οι μύθοι ήταν ήδη γνωστοί στα παιδιά. Στις προθήκες βλέπουμε μεταξύ άλλων μια γραμματική του 1814, τη «Φαίδρα» (1885), όπου εκεί εμπεριέχονται οι μύθοι του Αισώπου, συνοδεία σχολίων, και άλλα βιβλία γραμματικής και προσευχητάρια.
Τα περισσότερα βιβλία που τυπώνονταν τον 19ο αιώνα ήταν βιβλία χρηστομάθειας. Επρόκειτο για συλλογές με αποσπάσματα από τη Βίβλο ή με κείμενα λογοτεχνών και πεζογράφων, πλην όμως σε γλώσσα πολύ δύσκολη για τα παιδιά εκείνης της εποχής. Την προσοχή μας κεντρίζει μεταξύ άλλων και το ξακουστό βιβλίο «Ροβινσών Κρούσος», που επίσης χρησιμοποιήθηκε ως αναγνωστικό! Πιο δίπλα βλέπουμε ένα από τα πρώτα αναγνωστικά, το οποίο περιείχε ασπρόμαυρες εικόνες! Και αυτό είναι το «Χρυσό μου βιβλίο» (1895) του Θεοφάνη.
ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ
Σε άλλη αίθουσα βρίσκουμε βιβλία που αποτυπώνουν την αντιπαράθεση ανάμεσα στους δημοτικιστές και τους υπέρμαχους της καθαρεύουσας στις αρχές του 20ού αιώνα, μια περίοδο κατά την οποία ουσιαστικά οι μαθητές ζούσαν έντονα τη συνεχή αλλαγή σχολικών εγχειριδίων. Τη δημοτική μεταρρύθμιση του 1917 εκπροσωπούν σε αυτό το μουσείο το περίφημο «Αλφαβητάριο» με τον ήλιο ή «Τα ψηλά βουνά». Μάλιστα, το «Αλφαβητάριο» -για παιδιά της πρώτης δημοτικού- εισήγαγε νέες έννοιες στη σχολική ζωή, όπως η φιλία, το παιχνίδι, η χαρά. Είναι αξιοσημείωτο πως η προθήκη όπου έχουν τοποθετηθεί τα αναγνωστικά της περιόδου της μεταρρύθμισης του Ελευθερίου Βενιζέλου είναι φωταγωγημένη με έντονο κόκκινο χρώμα! Διόλου τυχαίο δεν είναι αυτό: Οταν κέρδισε τις εκλογές η αντίπαλη παράταξη είχε εκφράσει τη βούληση «να καώσιν αυτά στην πυρά!»
ΔΩΡΕΑΝ ΔΙΑΝΟΜΗ
Ανάλογο ενδιαφέρον προκαλεί και η προθήκη με τα σχολικά βιβλία της περιόδου του Ιωάννη Μεταξά. Επί Μεταξά (1936-1941) καθιερώθηκε ο Οργανισμός Εκδόσεων Σχολικών Βιβλίων, όπως και η δωρεάν διανομή τους στα σχολεία της χώρας (σ.σ.: γεγονός που πολλοί φροντίζουν ν’ αποσιωπούν…). Παρατηρώντας τα βιβλία της συγκεκριμένης περιόδου σε σχέση με εκείνα των προηγούμενων χρόνων, διαπιστώνουμε μια αισθητή αλλαγή. Και αυτό επειδή στα εξώφυλλά τους αποτυπώνονται οι μαθητές με τις στολές της ΕΟΝ, της νεολαίας του Μεταξά. Στον πρώτο όροφο εκτίθενται τα αναγνωστικά της μεταπολεμικής περιόδου, τα οποία φιλοτεχνήθηκαν από τον Γραμματόπουλο, τον φημισμένο χαράκτη και ζωγράφο. Πιο γνωστά είναι «Τα καλά παιδιά» (1949-1954) και εν συνεχεία «Το Αλφαβητάριο» (1955-1973) από τους συγγραφείς Γιαννέλη – Σακκά. Αυτό θεωρείται το μακροβιότερο αλφαβητάριο, επειδή χρησιμοποιούνταν για τις ανάγκες της εκπαίδευσης επί 18 συνεχή χρόνια! Επρόκειτο για ένα βιβλίο με εξαιρετική εικονογράφηση, πολλές διακρίσεις και βραβεία στο εξωτερικό, το οποίο γαλούχησε γενεές επί γενεών! Σε άλλη προθήκη βλέπουμε τετράδια καλλιγραφίας και ιχνογραφίας, που διδασκόταν υποχρεωτικά από την πρώτη δημοτικού, βιβλία χειροτεχνίας αλλά και το φυτολόγιο με τη διάφανη ζελατίνα, στο οποίο οι μαθητές τοποθετούσαν προσεκτικά διάφορα είδη φυτών. Τα κορίτσια μάθαιναν την τέχνη της πλεκτικής, ενώ τα αγόρια διδάσκονταν ξυλογλυπτική.
ΓΡΑΦΙΚΗ ΥΛΗ
Σε μια γυάλινη προθήκη βλέπουμε ακόμα τα είδη γραφής: την πλάκα, το κονδύλι -ένα καρβουνάκι με το οποίο τα παιδιά έγραφαν στην πλάκα-, τις πένες, τις μύτες, τις θήκες για τα μολύβια, τις ξύλινες κασετίνες, τις γόμες, τους διαβήτες κ.ά. Εξέχουσα θέση κατέχουν οι μπλε ποδιές, οι κορδέλες και τα πηλήκια για τα αγόρια. Αλλά και οι… καραβάνες, τα κουτάλια, οι κονσέρβες, τα οποία αποτελούσαν βασικά αντικείμενα της καθημερινής ζωής των μαθητών στα χρόνια του ’50 και του ’60. Σίγουρα, δεν θα ήταν δυνατό να μην επισκεφθούμε και τον χώρο του υπογείου, όπου γίνεται αναπαράσταση σχολικής αίθουσας, με δύο σειρές από ξύλινα θρανία. Οσο και αν ακούγεται σήμερα παράξενο, κάποτε στις θέσεις αυτές έφταναν να στριμώχνονται ακόμα και 50 μαθητές! Στους τοίχους διακρίνουμε μεγάλους γεωφυσικούς χάρτες, ζωολογικούς και φυτικούς χάρτες, αφίσες για την εκμάθηση των αριθμών, χάρτες με θρησκευτικό περιεχόμενο, τα κατορθώματα ηρώων της μυθολογίας κ.ά. Δεν είναι όμως μόνο τα εκθέματα που προκαλούν τον θαυμασμό και τη συγκίνηση μικρών και μεγάλων. Στο φιλόξενο αυτό περιβάλλον φιλοξενούνται και πολιτιστικά δρώμενα, εκθέσεις τέχνης, βιβλιοπαρουσιάσεις. Το μουσείο είναι εκεί και με μια ανοιχτή αγκαλιά σάς περιμένει!
Η ΒΕΡΓΑ ΚΑΙ ΤΑ ΚΑΡΥΔΙΑ
Οι νεότεροι σε ηλικία σίγουρα θα θυμηθούν, χωρίς μεγάλη προσπάθεια, όταν αντικρίσουν το αναγνωστικό «Η Γλώσσα μου» (1982), το δικό τους πέρασμα από τα σχολικά θρανία. Δίπλα φιγουράρουν αραδιασμένα διάφορα αναγνωστικά από το 1937 έως το 1982, ανάμεσά τους και ένα λεξικό που χρησιμοποιούνταν στα Πομακοχώρια για τον μουσουλμανικό πληθυσμό. Μεγάλο ενδιαφέρον έχει και η αναπαράσταση της αίθουσας των εκδηλώσεων, όπου εκεί μπορούμε να παρατηρήσουμε διάφορες λεπτομέρειες από τη σχολική ζωή, όπως αντικείμενα για την τιμωρία των μαθητών: η βέργα, το κούρεμα με τη μηχανή αλλά και τα περίφημα… καρύδια! Ο δάσκαλος έβαζε τα πολύ άτακτα αγόρια -ειδικά στα χωριά- να κάθονται με γυμνά γόνατα πάνω σε μια επιφάνεια όπου εκείνος είχε κολλήσει καρύδια ή χαλίκια!
Σωτήρης Λέτσιος
