Η συζήτηση για τα τεκμήρια επέστρεψε δυναμικά στο πολιτικό προσκήνιο και όλα δείχνουν ότι θα παραμείνει εκεί και μετά τη ΔΕΘ. Η κυβέρνηση εμφανίζεται πλέον να αναζητεί τρόπους περιορισμού ή σταδιακής χαλάρωσης του συστήματος τεκμαρτού προσδιορισμού εισοδήματος για τους ελεύθερους επαγγελματίες, χωρίς όμως να έχει αποφασίσει -ή τουλάχιστον να έχει ανακοινώσει- πότε και με ποιον τρόπο θα απομακρυνθεί από αυτό. Η συζήτηση μόνο καινούργια δεν είναι.
- Γράφει Ειδικός Συνεργάτης
Τα τεκμήρια αποτελούν μία από τις παλαιότερες παθογένειες του ελληνικού φορολογικού συστήματος. Εμφανίστηκαν ως λύση σε ένα διαχρονικό πρόβλημα: την αδυναμία του κράτους να γνωρίζει με ακρίβεια τα πραγματικά εισοδήματα όσων δεν αμείβονται με μισθό ή σύνταξη.
Για δεκαετίες, η Φορολογική Διοίκηση προσπαθούσε να υπολογίσει τη οροδοτική ικανότητα του πολίτη μέσω έμμεσων ενδείξεων. Κατοικίες, αυτοκίνητα, σκάφη, δαπάνες διαβίωσης και άλλα περιουσιακά στοιχεία χρησιμοποιήθηκαν ως εργαλεία προσδιορισμού ενός ελάχιστου εισοδήματος. Η βασική λογική ήταν απλή: αν ο τρόπος ζωής κάποιου δεν συμβαδίζει με όσα δηλώνει στην Εφορία, το κράτος υπολογίζει μόνο του τι θεωρεί ότι πραγματικά κερδίζει.
Το 2023 αυτή η φιλοσοφία επανήλθε με διαφορετική μορφή. Η κυβέρνηση Μητσοτάκη επέβαλε ειδικό ελάχιστο τεκμαρτό εισόδημα για όσους ασκούν ατομική επιχειρηματική δραστηριότητα. Δεν επρόκειτο πλέον μόνο για τεκμήρια κατοικίας ή κατανάλωσης. Το κράτος άρχισε να υπολογίζει ποιο θεωρεί ότι είναι το ελάχιστο εισόδημα που θα έπρεπε να παράγει μια επαγγελματική δραστηριότητα.
Η κυβέρνηση υπερασπίστηκε τότε το μέτρο ως αναγκαίο εργαλείο καταπολέμησης της φοροδιαφυγής. Το βασικό επιχείρημα ήταν ότι χιλιάδες επαγγελματίες δήλωναν εισοδήματα εξαιρετικά χαμηλά, συχνά μικρότερα ακόμα και από εκείνα ενός μισθωτού που αμείβεται με τον κατώτατο μισθό. Το πρόβλημα όμως ήταν εξαρχής πολιτικό και οικονομικό μαζί.
Ο εφιάλτης δεν έχει τελειωμό
Και καθώς ο εφιάλτης φαίνεται ότι δεν τελειώνει, η κυβερνητική συζήτηση των τελευταίων ημερών έδειξε ότι ακόμα δεν υπάρχει πλήρως διαμορφωμένη γραμμή. Από τη μία πλευρά ακούστηκαν αναφορές σε σταδιακή κατάργηση ή υποχώρηση των τεκμηρίων. Από την άλλη, στελέχη του οικονομικού επιτελείου έσπευσαν να διευκρινίσουν ότι δεν τίθεται θέμα άμεσης κατάργησης.
Η πιθανότερη κατεύθυνση φαίνεται πως είναι μια ενδιάμεση λύση. Το οικονομικό επιτελείο εξετάζει ένα σύστημα που θα επιβραβεύει περισσότερο τους φορολογικά συνεπείς επαγγελματίες, μειώνοντας σταδιακά το βάρος του τεκμαρτού προσδιορισμού για όσους εμφανίζουν σταθερή συμπεριφορά και πραγματικά στοιχεία που επιβεβαιώνουν τις δηλώσεις τους.
Στο τραπέζι βρίσκονται επίσης παρεμβάσεις στην προκαταβολή φόρου, στην επιβάρυνση ορισμένων κατηγοριών και σε επιμέρους συντελεστές. Η κατεύθυνση αυτή έχει λογική: όσο περισσότερα πραγματικά δεδομένα διαθέτει η Φορολογική Διοίκηση για έναν επαγγελματία τόσο λιγότερο δικαιολογείται η χρήση ενός γενικού τεκμηρίου. Ταυτόχρονα, όμως, γεννά ένα νέο ερώτημα. Αν ο στόχος είναι η συνεχής εξαίρεση των «συνεπών», η αύξηση των εξαιρέσεων και η σταδιακή συρρίκνωση του συστήματος, μήπως τελικά το ίδιο το μέτρο έχει αρχίσει να χάνει τον λόγο ύπαρξής του;
Αρχιτέκτονας της καταστροφής ο Κωστής Χατζηδάκης
Η συζήτηση για αλλαγές στα τεκμήρια έχει μία πλευρά που δύσκολα μπορεί να προσπεραστεί: τι γίνεται με εκείνους που πλήρωσαν ήδη αυξημένο φόρο εξαιτίας ενός συστήματος το οποίο τώρα η ίδια η κυβέρνηση εμφανίζεται έτοιμη να «διορθώσει»; Γιατί κάθε κυβερνητική εξαγγελία περί ελαφρύνσεων αποτελεί εμμέσως και μια παραδοχή. Αν το σύστημα χρειάζεται περισσότερες εξαιρέσεις, δικλίδες, μειώσεις και επιβράβευση των συνεπών φορολογουμένων, τότε προφανώς η αρχική του μορφή δεν ήταν τόσο δίκαιη όσο παρουσιαζόταν.
Και εδώ βρίσκεται το πολιτικά δύσκολο σημείο. Χιλιάδες επαγγελματίες δεν φορολογήθηκαν με βάση αποκλειστικά όσα δήλωσαν ότι πραγματικά κέρδισαν, αλλά με βάση όσα το κράτος υπολόγισε ότι θα έπρεπε να έχουν κερδίσει. Για αυτούς ο λογαριασμός δεν ήταν θεωρητικός. Πληρώθηκε κανονικά. Τώρα πληροφορούνται ότι το σύστημα ενδέχεται να γίνει ηπιότερο. Και εύλογα αναρωτιούνται: αν σήμερα χρειάζεται διόρθωση, ποιος αναλαμβάνει την ευθύνη για την επιβάρυνση που προηγήθηκε;
Και βεβαίως υπάρχει και ο Κωστής Χατζηδάκης. Ο άνθρωπος που υπερασπίστηκε το τεκμαρτό σύστημα ως αναγκαία τομή κατά της φοροδιαφυγής, που επέμεινε στην εφαρμογή του παρά τις έντονες αντιδράσεις και ταύτισε το όνομά του με μια πολιτική η οποία επιβάρυνε χιλιάδες ελεύθερους επαγγελματίες εμφανίζεται σήμερα ως εκείνος που καλείται να διαχειριστεί τις «διορθώσεις» του.
Η ειρωνεία είναι προφανής. Ο βασικός πολιτικός εμπνευστής και υπερασπιστής ενός μηχανισμού που πολλοί μικρομεσαίοι βίωσαν ως οικονομικό στραγγαλισμό καλείται τώρα να εξηγήσει γιατί απαιτείται χαλάρωση. Και όσο περισσότερο γίνεται λόγος για εξαιρέσεις, «μπόνους συνέπειας» και σταδιακή υποχώρηση, τόσο περισσότερο ενισχύεται η εντύπωση ότι το μέτρο δεν ήταν απλώς αυστηρό, αλλά κοινωνικά και πολιτικά κακοσχεδιασμένο.
Η κυβέρνηση μπορεί ασφαλώς να υποστηρίξει ότι κάθε φορολογική μεταρρύθμιση αξιολογείται στην πράξη και προσαρμόζεται. Αυτό είναι θεμιτό. Ομως όταν η αναδίπλωση αρχίζει να συμπίπτει με την αυξανόμενη πολιτική πίεση και την προεκλογική ανάγκη επαναπροσέγγισης των μικρομεσαίων, τότε η συζήτηση παύει να είναι μόνο φοροτεχνική.
Το κράτος διαθέτει πλέον POS, myDATA, ηλεκτρονικές συναλλαγές, διασταυρώσεις και πολύ περισσότερη πραγματική πληροφορία από ό,τι πριν. Αν μπορεί πράγματι να εντοπίζει αποτελεσματικότερα τη φοροδιαφυγή, οφείλει να κυνηγά εκείνον που αποκρύπτει εισόδημα και όχι να αντιμετωπίζει συλλήβδην έναν ολόκληρο επαγγελματικό κόσμο με τη λογική της τεκμαρτής ενοχής. Διαφορετικά θα επαναληφθεί η γνωστή ελληνική συνταγή: πρώτα επιβάλλουμε ένα οριζόντιο μέτρο, μετά ανακαλύπτουμε τις αδικίες του και στο τέλος παρουσιάζουμε ως παροχή τη διόρθωση των προβλημάτων που το ίδιο το μέτρο δημιούργησε.
Η επόμενη ημέρα
Η μακρά ιστορία των τεκμηρίων στην Ελλάδα είναι στην πραγματικότητα η ιστορία της αμοιβαίας δυσπιστίας μεταξύ κράτους και φορολογουμένου. Το κράτος θεωρεί ότι ο πολίτης δεν δηλώνει όλη την αλήθεια. Ο πολίτης θεωρεί ότι το κράτος τον αντιμετωπίζει εκ προοιμίου ως ύποπτο.
Και ανάμεσα στις δύο πλευρές δημιουργούνται ολοένα νέοι μηχανισμοί, εξαιρέσεις, συντελεστές και διαδικασίες αμφισβήτησης. Η ψηφιακή εποχή προσφέρει για πρώτη φορά τη δυνατότητα να αλλάξει αυτή η σχέση. Αν η Εφορία μπορεί να έχει σε πραγματικό χρόνο πολύ περισσότερα δεδομένα για συναλλαγές, τζίρους και πληρωμές, τότε η φορολογία μπορεί σταδιακά να μετακινηθεί από το «υποθέτω τι κερδίζεις» στο «γνωρίζω τι πραγματικά συμβαίνει».
Αυτό όμως απαιτεί καλύτερους ελέγχους και αποτελεσματικότερο κράτος. Τα τεκμήρια ήταν πάντοτε η εύκολη απάντηση όταν το κράτος δεν μπορούσε να ελέγξει. Η μεγάλη συζήτηση των επόμενων ετών θα είναι αν το ελληνικό φορολογικό σύστημα είναι πλέον αρκετά ώριμο ώστε να περάσει στην επόμενη φάση. Γιατί τα τεκμήρια γεννήθηκαν από την αδυναμία του κράτους να γνωρίζει. Αν η ψηφιακή φορολογική διοίκηση μπορεί πράγματι να γνωρίζει, τότε το στοίχημα δεν είναι πώς θα βελτιωθεί το τεκμήριο. Είναι πότε θα πάψει να χρειάζεται.
Το δίλημμα της κυβέρνησης
Η κυβέρνηση βρίσκεται σήμερα εγκλωβισμένη ανάμεσα σε δύο στόχους. Θέλει να περιορίσει το πολιτικό κόστος των τεκμηρίων, αλλά δεν θέλει να χάσει τα έσοδα που αυτά αποφέρουν. Θέλει να πείσει ότι η ψηφιοποίηση της φορολογικής διοίκησης έχει επιτύχει, αλλά την ίδια στιγμή συνεχίζει να χρησιμοποιεί έναν μηχανισμό που βασίζεται στην υπόθεση και όχι στην πλήρη γνώση του πραγματικού εισοδήματος.
Θέλει να εμφανιστεί ως κυβέρνηση που μειώνει φόρους, αλλά καλείται να εξηγήσει γιατί ένα μέτρο που παρουσίασε πριν από λίγα χρόνια ως απαραίτητο χρειάζεται τώρα διαρκείς διορθώσεις. Η λύση που θα επιλεγεί τελικά δεν θα κριθεί μόνο από το ύψος των εσόδων. Θα κριθεί και από το αν μπορεί να θεωρηθεί φορολογικά δίκαιη.
Η σύγκρουση της πραγματικότητας με το τεκμήριο
Ο τεκμαρτός προσδιορισμός βασίζεται σε μια γενίκευση. Το κράτος θεωρεί ότι ένας επαγγελματίας με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά δεν μπορεί να κερδίζει λιγότερα από ένα ορισμένο ποσό. Η γενίκευση αυτή μπορεί να συλλαμβάνει περιπτώσεις πραγματικής φοροδιαφυγής, αλλά ταυτόχρονα μπορεί να αδικεί όσους όντως έχουν χαμηλότερο εισόδημα.
Κι εδώ βρίσκεται η ουσία της κριτικής. Ενας επαγγελματίας σε μια μεγάλη πόλη δεν έχει την ίδια αγορά με έναν επαγγελματία σε ένα μικρό νησί ή σε μια απομακρυσμένη περιοχή. Ενας κλάδος με εποχικότητα δεν λειτουργεί όπως μια σταθερή δραστηριότητα. Μια νέα επιχείρηση δεν έχει τις ίδιες δυνατότητες με μια επιχείρηση που λειτουργεί εδώ και είκοσι χρόνια. Το τεκμήριο επιχειρεί να διορθώσει τη φοροδιαφυγή με έναν οριζόντιο μηχανισμό. Και κάθε οριζόντιος μηχανισμός παράγει αναπόφευκτα και άδικες περιπτώσεις. Αυτό εξηγεί γιατί το μέτρο προκάλεσε τόσο έντονη δυσαρέσκεια σε αυτοαπασχολούμενους και μικρούς επαγγελματίες.
Η ψηφιακή φορολογία αλλάζει τα δεδομένα
Η μεγάλη διαφορά σε σχέση με το παρελθόν είναι ότι σήμερα η φορολογική διοίκηση διαθέτει εργαλεία που πριν από λίγα χρόνια δεν υπήρχαν. POS, διασυνδεδεμένες ταμειακές μηχανές, myDATA, ηλεκτρονικά τιμολόγια, ψηφιακά βιβλία, τραπεζικές συναλλαγές και αυτοματοποιημένες διασταυρώσεις δημιουργούν ένα πολύ πιο πυκνό δίκτυο πληροφόρησης.
Αυτό ακριβώς αλλάζει και τη συζήτηση γύρω από τα τεκμήρια. Οσο αυξάνονται οι πραγματικές πληροφορίες που έχει στη διάθεσή της η Εφορία, τόσο μειώνεται θεωρητικά η ανάγκη να υπολογίζει εισόδημα με βάση υποθέσεις. Και εδώ αρχίζει το πολιτικό παράδοξο. Η ίδια κυβέρνηση που επέβαλε το τεκμαρτό σύστημα υποστηρίζει τώρα ότι η επιτυχία των ηλεκτρονικών μέτρων κατά της φοροδιαφυγής μπορεί σταδιακά να επιτρέψει τη χαλάρωσή του.
Με άλλα λόγια, το τεκμήριο εμφανίζεται πλέον όχι ως μόνιμο φορολογικό μοντέλο αλλά ως ένας μεταβατικός μηχανισμός μέχρι το κράτος να αποκτήσει αρκετή πληροφόρηση για το πραγματικό εισόδημα. Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, είναι ποιος θα αποφασίσει πότε αυτή η μετάβαση θα έχει ολοκληρωθεί.
Η πολιτική διάσταση πριν από τη ΔΕΘ
ΤΟ ΘΕΜΑ έχει πάψει εδώ και καιρό να είναι μόνο φοροτεχνικό. Οι ελεύθεροι επαγγελματίες, οι αυτοαπασχολούμενοι και οι μικρομεσαίοι υπήρξαν διαχρονικά ένα από τα πιο σημαντικά κοινωνικά ακροατήρια της Νέας Δημοκρατίας. Η εφαρμογή του τεκμαρτού συστήματος δημιούργησε δυσαρέσκεια σε έναν χώρο που το κυβερνών κόμμα θεωρούσε επί χρόνια προνομιακό.
Η ΔΕΘ αποκτά επομένως ιδιαίτερη πολιτική σημασία. Η κυβέρνηση αναζητεί τρόπους να επαναπροσεγγίσει κοινωνικές ομάδες που αισθάνονται ότι επιβαρύνθηκαν δυσανάλογα τα προηγούμενα χρόνια. Οι ελεύθεροι επαγγελματίες βρίσκονται ψηλά σε αυτή τη λίστα. Ταυτόχρονα, η αντιπολίτευση πιέζει για πλήρη κατάργηση του τεκμαρτού συστήματος και επιστροφή στη φορολόγηση βάσει πραγματικού εισοδήματος. Ετσι, ένα φορολογικό εργαλείο που αρχικά παρουσιάστηκε ως τεχνική λύση κατά της φοροδιαφυγής έχει μετατραπεί σε πολιτικό πεδίο σύγκρουσης.
Το επιχείρημα των πολύ χαμηλών δηλώσεων
Η κυβέρνηση εξακολουθεί να διαθέτει ένα ισχυρό επιχείρημα: τις πολύ χαμηλές δηλώσεις εισοδήματος. Τα στοιχεία που έχουν παρουσιαστεί δείχνουν ότι εκατοντάδες χιλιάδες ελεύθεροι επαγγελματίες δηλώνουν εισοδήματα που δύσκολα μπορούν να θεωρηθούν επαρκή για την κάλυψη ακόμα και των βασικών αναγκών διαβίωσης.
Η κυβέρνηση θέτει επομένως ένα εύλογο ερώτημα: Μπορεί ένας επαγγελματίας που διατηρεί επί χρόνια μια επιχείρηση να δηλώνει εισόδημα μερικών εκατοντάδων ευρώ τον μήνα και ταυτόχρονα να συνεχίζει κανονικά τη δραστηριότητά του; Το ερώτημα είναι πραγματικό. Δεν αρκεί όμως από μόνο του για να αποδείξει ότι κάθε χαμηλή δήλωση κρύβει φοροδιαφυγή. Εδώ βρίσκεται και το βασικό πρόβλημα του συστήματος: αντί το κράτος να αποδεικνύει ποιος αποκρύπτει εισόδημα, υπολογίζει ένα εισόδημα που θεωρεί εύλογο και μεταφέρει στον φορολογούμενο την ανάγκη να αμφισβητήσει τον υπολογισμό.
Η δυνατότητα αμφισβήτησης υπάρχει. Υπάρχουν, επίσης, εξαιρέσεις για περιπτώσεις πραγματικής αδυναμίας άσκησης δραστηριότητας. Ωστόσο, το σημείο εκκίνησης παραμένει το ίδιο: το κράτος υποθέτει και ο πολίτης καλείται να αποδείξει ότι η υπόθεση δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.
