Η επίμονη έρευνα του αρχιμουσικού Βύρωνα Φιδετζή έφερε στο φως τον θησαυρό του κορυφαίου Ελληνα συνθέτη Σπύρου Σαμάρα, του οποίου το πιο γνωστό έργο σε ολόκληρο τον κόσμο είναι ο «Ολυμπιακός Υμνος», σε ποίηση Κωστή Παλαμά. Ο Βύρων Φιδετζής ανέσυρε από αρχεία και βιβλιοθήκες πολύτιμα μουσικά κείμενα του Σαμάρα, που είχαν χαθεί ή λησμονηθεί. Χάρη σε προσωπικούς του αγώνες και προσπάθειες, παρουσίασε τα έργα του στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, αφήνοντας ταυτόχρονα πολύτιμη παρακαταθήκη την ηχογράφησή τους.
Με την ευκαιρία της σκηνικής παρουσίασης του έργου του Σαμάρα «Κρητικοπούλα» από την Εθνική Λυρική Σκηνή, αύριο, στο θέατρο Ολύμπια, ο Βύρων Φιδετζής ανατρέχει στο ιστορικό της έρευνάς του: «Η ελληνική μουσική δημιουργία», εξομολογείται ο αρχιμουσικός, «παρέμενε εν πολλοίς στα δύσκολα μεταπολεμικά χρόνια της νιότης μας ένας κόσμος σιωπηλός, γιατί η Ελλάδα ήταν κατεστραμμένη από τους πολέμους και φτωχή σε καλλιτεχνικούς θεσμικούς οργανισμούς.
Ειδικότερα στη Θεσσαλονίκη, στον τόπο της καταγωγής μου, τα πράγματα ήταν ακόμη πιο τραγικά στον χώρο της μουσικής. Η Ορχήστρα, που προϋπήρχε ουσιαστικά από τη δεκαετία του ’20, φυτοζωούσε και έπαιζε αναγκαστικά και σποραδικά μέχρι το 1959, ωσότου ιδρύθηκε η ΣΟΒΕ. Σταδιακά, ψάχνοντας απ’ τα χρόνια των σπουδών μου τα θέματα της ελληνικής μουσικής, έφτασα και στο όνομα του Σπύρου Σαμάρα. Το 1983, όταν βρέθηκα στην Κέρκυρα με την ΕΛΣ και είχα την τιμή να ανοίξω το καινούργιο Δημοτικό Θέατρο της Κέρκυρας με την “Τραβιάτα”, έτυχε να γνωρίσω έναν ευπατρίδη, τον πρόεδρο της Αναγνωστικής Εταιρείας Κερκύρας, τον Κωνσταντίνο Νικολάκη-Μούχα. Στον Μούχα εκμυστηρεύτηκα την επιθυμία μου να κάνω κάτι για το έργο του Σαμάρα. Ο άνθρωπος αυτός με ενίσχυσε πολύ ηθικά, και με τις επαφές που είχα με ξένους οργανισμούς, κατορθώθηκε να έρθει στο Φεστιβάλ της Κέρκυρας η Συμφωνική Ορχήστρα και η Χορωδία της Ραδιοφωνίας της Σόφιας, για πέντε συναυλίες. Από τις πέντε, οι δύο ήταν συναυλιακές παρουσιάσεις του αριστουργήματος του Σπύρου Σαμάρα “Ρέα” (Φλωρεντία 1908). Αυτές οι συναυλίες ηχογραφήθηκαν τον Σεπτέμβριο του 1984 και το επόμενο έτος, όταν η Αθήνα ήταν Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης, εκδόθηκε από το υπουργείο Πολιτισμού η “Ρέα” μαζί με τον “Ολυμπιακό Υμνο” του συνθέτη σε ένα άλμπουμ τριών δίσκων βινυλίου».
Ο Βύρων Φιδετζής συνεχίζει τη μουσική του αναδρομή μιλώντας για την προσπάθεια που κατέβαλε προκειμένου να διασωθούν κι άλλα έργα του Σπύρου Σαμάρα: «Γνωρίζοντας πια τη “Ρέα” και διερευνώντας περαιτέρω το έργο του Σαμάρα, εδραιώθηκε μέσα μου η πεποίθηση ως προς το μουσικό ανάστημα του συνθέτη. Το 1990, το καλοκαίρι, ηχογραφήθηκε η “Μάρτυς” (Νάπολη 1894), το καλοκαίρι του 1991 η “Ξανθούλα” (Μιλάνο 1903), για την οποία έκανα εξαντλητική έρευνα εντοπισμού της παρτιτούρας που βρέθηκε τελικά στην Public Library της Νέας Υόρκης, προερχομένη από ένα παλαιοβιβλιοπωλείο του Μονάχου. Τέσσερα χρόνια αργότερα, ηχογράφησα την τελευταία όπερα που σώζεται κατά το μέγιστο μέρος της, τη “Δεσποινίδα ντε Μπελίλ” (Τζένοβα 1905), της οποίας είχε χαθεί η παρτιτούρα της πρώτης πράξης. Επί οκτώ χρόνια περίπου, δούλεψα στο έργο αυτό, έβγαλα την παρτιτούρα από τις πάρτες και συμπλήρωσα κάποια όργανα που είχαν χαθεί. Δυστυχώς η όπερα αυτή, αν και ηχογραφημένη από το 1995, για οικονομικούς λόγους δεν μπόρεσε να εκδοθεί. Στο μεταξύ παρουσίασα τα “Επινίκια” (1913), έναν υπέροχο λυρικό κύκλο για φωνή και ορχήστρα (ηχογραφήθηκε το 1996, αλλά δυστυχώς δεν εκδόθηκε) και τη “Μάρτυρα”, που παρουσιάστηκε σκηνικά στην Κέρκυρα και συναυλιακά στο Μέγαρο με την ΚΟΑ. Το 1999, στη Λυρική Σκηνή ανεβάστηκε η “Ρέα”, για τέσσερις παραστάσεις, ενώ το 2004 έγινε προσπάθεια να παρουσιασθεί η “Κρητικοπούλα” στο Ηράκλειο της Κρήτης, με την ευκαιρία της διοργάνωσης των Ολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας, επειδή το Ηράκλειο ήταν ολυμπιακή πόλη και βεβαίως επειδή ο Σαμάρας έχει γράψει τον “Ολυμπιακό Υμνο”.
Το 2009 ενορχήστρωσα την πρώτη πράξη της ημιτελούς “Τίγκρα” από το παρτιτσέλο (σπαρτίτο) που βρέθηκε στα κατάλοιπα του συνθέτη. Στη μορφή αυτή πρωτοπαίχτηκε στις 29 Απριλίου 2010 από την ΚΟΘ. στο πλαίσιο του 6ου κύκλου των Ελληνικών Μουσικών Γιορτών.
Οι παρτιτούρες και τα σπαρτίτα των έργων “Πόλεμος εν πολέμω”, “Κρητικοπούλα”, και “Πριγκίπισσα της Σασώνος” υπήρχαν στη Λυρική Σκηνή, δοσμένα από τη χήρα Σαμάρα. Από αυτά, η κληρονόμος της μου έδωσε πλήρεις φωτοτυπίες, από τις οποίες και γράφτηκε η παρτιτούρα της “Κρητικοπούλας”, που παρουσιάστηκε συναυλιακά από τη ΚΟΑ στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, στις 20 Απριλίου του 2011, εντός του 7ου κύκλου των Ελληνικών Μουσικών Γιορτών».
Η «Κρητικοπούλα» στη Λυρική Σκηνή
Κατά τη διάρκεια της θητείας του Βύρωνος Φιδετζή στην Κρατική Ορχήστρα, από το 2004 και μετά, οργανώθηκαν επτά συνολικά κύκλοι Ελληνικών Μουσικών Γιορτών κι εκεί έγινε μια συστηματική παρουσίαση του έργου του Σαμάρα. Τα «Επινίκια» παίχτηκαν ξανά, και κυρίως γράφτηκαν στον υπολογιστή, ούτως ώστε το έργο να διασωθεί για πάντα. Επίσης παρουσιάστηκαν από την ΚΟΑ οι τρεις όπερες («Φλώρα Μιράμπιλις», «Μετζέ», «Λιονέλλα») των οποίων η παρτιτούρα έχει χαθεί αλλά έχει διασωθεί το σπαρτίτο. Ο αρχιμουσικός, με την παρουσίαση της «Κρητικοπούλας», συμπληρώνει: «Χαίρομαι που όλες οι μέχρι τώρα προσπάθειές μου έπαιξαν, όπως φαίνεται, κάποιον ρόλο ώστε η Εθνική Λυρική Σκηνή να ανεβάσει φέτος, στη συμπλήρωση των 150 χρόνων από τη γέννηση του μεγάλου Ελληνα συνθέτη, την “Κρητικοπούλα”, σκηνικά, αφού βέβαια είχε προηγηθεί, καθώς προανέφερα, η μουσική παρουσίαση ολόκληρου του έργου, τον Απρίλιο του 2011 στο Μέγαρο».
