Στη Σεβίλλη του 1830, η Κάρμεν και ο Δον Χοσέ οδηγούνται σε μια σύγκρουση χωρίς επιστροφή. Η «Κάρμεν» του Ζορζ Μπιζέ δεν είναι μόνο ένα μοιραίο ειδύλλιο, αλλά μια ιστορία όπου η ελευθερία γίνεται απειλή. Με αφορμή τη νέα παραγωγή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, ο αρχιμουσικός Κωνσταντίνος Τερζάκης επιστρέφει σε ένα έργο που παραμένει ανησυχητικά επίκαιρο
- Συνέντευξη στη Γιώτα Βαζούρα
Η «Κάρμεν» επιστρέφει πάντα σαν κάτι γνώριμο. Ανάμεσα σε μελωδίες που έχουν χαραχθεί σχεδόν ενστικτωδώς στη μνήμη, το θρυλικό έργο του Ζορζ Μπιζέ επιμένει να θέτει τα ίδια ερωτήματα με μια παράξενη, σχεδόν ανησυχητική καθαρότητα.
Αυτή την ένταση επιχειρεί να «ξαναδιαβάσει» η νέα παραγωγή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, η οποία ανασυνθέτει την ιστορική πρώτη παρουσίαση της όπερας το 1875 στην Οπερά Κομίκ του Παρισιού και παρουσιάζεται από τις 30 Απριλίου έως τις 4 Ιουνίου 2026 στην Αίθουσα «Σταύρος Νιάρχος», στο Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος. Σε μουσική διεύθυνση Κωνσταντίνου Τερζάκη και σκηνοθεσία Ρομάν Ζιλμπέρ, με τη συμμετοχή διεθνών πρωταγωνιστών όπως οι Τσαρλς Καστρονόβο, Γκαέλ Αρκέζ, Ανίτα Ρατσβελισβίλι και Μαρίνα Βιότι, η παραγωγή (σ.σ.: μια διεθνής συμπαραγωγή με σημαντικά λυρικά θέατρα της Ευρώπης) επιχειρεί όχι απλώς μια επιστροφή στο έργο, αλλά μια επανατοποθέτησή του.
Ανήκοντας σε μια νέα γενιά αρχιμουσικών με έντονη διεθνή παρουσία, ο κ. Τερζάκης έχει ήδη διαμορφώσει μια πορεία που συνδυάζει συμφωνικό, οπερατικό και σύγχρονο ρεπερτόριο, με σημαντικούς σταθμούς, όπως η συνεργασία του με τη City of Birmingham Symphony Orchestra και η διάκρισή του στον Διεθνή Διαγωνισμό Διεύθυνσης Ορχήστρας «Δημήτρης Μητρόπουλος». Η σταθερή παρουσία του στην Εθνική Λυρική Σκηνή και οι πρόσφατες συνεργασίες του με ελληνικές ορχήστρες σκιαγραφούν έναν μουσικό που χτίζει τη σχέση του με τα σύνολα σε βάθος χρόνου.
Με αφορμή αυτή την «Κάρμεν», ο ανερχόμενος αρχιμουσικός μιλά στο «ENJOY» για τη μουσική ως ζωντανή διαδικασία, για τη σχέση που χτίζεται μέσα στον χρόνο με την ορχήστρα, με το έργο, με τον ίδιο του τον εαυτό, αλλά και για το πώς η όπερα, όταν δεν καθησυχάζει, μπορεί ακόμη να «φωτίζει» τις πιο αμήχανες πλευρές της ανθρώπινης φύσης.
Η «Κάρμεν» είναι ένα έργο που όλοι νομίζουμε ότι γνωρίζουμε. Κατά τη γνώμη σας, πού αρχίζει πραγματικά να «αποκαλύπτεται»;
Πράγματι, η «Κάρμεν» είναι από τις πιο γνωστές όπερες και αποτελείται από μεγάλο αριθμό αποσπασμάτων που είναι άμεσα αναγνωρίσιμα στον κοινό ακροατή. Ωστόσο, κάθε Κάρμεν και Δον Χοσέ δημιουργούν μία ξεχωριστή σχέση και χημεία, η οποία θα πρέπει να ελκύσει το κοινό, να το προβληματίσει, και έπειτα να το διχάσει. Αυτή η εξέλιξη της σχέσης τους, από την πρώτη μέχρι την τελευταία πράξη με το περιβάλλον των ηρώων που τους τριγυρίζουν, είναι το πραγματικό ταξίδι του κοινού.
Σε μια ιστορικά τεκμηριωμένη αναβίωση, τι αλλάζει ουσιαστικά για τον αρχιμουσικό;
Υπάρχουν αρκετά σημεία στα οποία κάθε αναβίωση της συγκεκριμένης όπερας είναι ικανά να δώσουν διαφορετικό «φωτισμό» στο δωμάτιο. Αρχικά το καστ, το βάθος της χημείας τους και η μουσική προσέγγιση στις λεπτομέρειες της μουσικής γραφής του Μπιζέ μπορούν να αποδώσουν πτυχές και ερμηνευτικά χρώματα που είναι ικανά να αναδείξουν τους χαρακτήρες με σημαντικές διαφορές. Ο αρχιμουσικός χρειάζεται να είναι σε θέση να εντοπίσει αυτά τα στοιχεία σε κάθε τραγουδιστή που έχει κοντά του, να επιτρέψει και να οδηγήσει την προσωπικότητά τους σε άνθηση του ρόλου. Επειτα, η προετοιμασία της ορχήστρας δημιουργεί έναν χαρακτήρα ο οποίος παίζει κομβικό ρόλο στη συγκεκριμένη όπερα. Πρέπει να παρθούν αποφάσεις οι οποίες να είναι συνειδητά κατάλληλες για κάθε καστ και φυσικά να αποδοθεί η ερμηνεία η οποία θα είναι πάντα προσωπική, άρα και διαφορετική. Στη δική μας παραγωγή έχουμε ένα σύνολο τραγουδιστών με εκπληκτική ποικιλία στις δυναμικές και τους χαρακτήρες τους και με ιδιαίτερο ταλέντο, κάτι που κάνει αυτήν τη διαδικασία τρομερά ενδιαφέρουσα.
Τι θεωρείτε ότι κάνει αυτό το έργο να παραμένει τόσο ζωντανό έπειτα από ενάμιση αιώνα;
Η μουσική γραφή του Μπιζέ έχει πετύχει να αγαπηθεί από το κοινό λόγω της ευφάνταστης μουσικότητάς του, και φυσικά η ιστορία η οποία παρουσιάζει συμπεριφορές και φαινόμενα της κοινωνικής παθογένειας που τα βλέπει κανείς ακόμα και σήμερα και ταυτίζεται.
Η ελευθερία της Κάρμεν είναι απόλυτη αλλά και καταδικασμένη. Είναι αυτό μια κριτική της κοινωνίας ή μια απαισιόδοξη θέση για την ίδια τη φύση της ελευθερίας;
Η φύση της ελευθερίας του Δον Χοσέ επέτρεψε να πάρει τη ζωή της Κάρμεν (spoiler alert), όμως αυτό δεν είναι απαισιόδοξο. Είναι μία πραγματική συνθήκη εγκλήματος, η οποία στερεί την ελευθερία στο δικαίωμα της ζωής κάποιου άλλου. Δεν νομίζω πως το κέντρο του προβληματισμού είναι η στάση απέναντι στην ελευθερία της Κάρμεν, αλλά η υπερκέραση του ορίου του εγωισμού ενός ανθρώπου σαν του Δον Χοσέ και η υπέρβαση της συνθήκης της αγάπης έναντι της κτητικότητας.
Το 2024 βραβευτήκατε στον 16ο Διεθνή Διαγωνισμό Διεύθυνσης Ορχήστρας «Δημήτρης Μητρόπουλος». Τι αλλάζει πραγματικά έπειτα από μια σημαντική διάκριση;
Η συγκεκριμένη διάκριση, η οποία ήταν πολύ σημαντική για εμένα, διότι προέκυψε από τους ίδιους τους μουσικούς της ορχήστρας της ΚΟΘ, μου έδωσε την ευκαιρία να γνωρίσω την ορχήστρα μέσω συνεργασιών και να ερμηνεύσω μαζί τους υψηλών απαιτήσεων ρεπερτόριο.
Πόσο καθοριστική ήταν για εσάς η εμπειρία με τη City of Birmingham Symphony Orchestra;
Θα έλεγα από τους πιο σημαντικούς σταθμούς στην καλλιτεχνική μου ζωή. Η CBSO μου έδωσε πολλές γνώσεις και εφόδια, τα οποία με συντροφεύουν και εξελίσσω κάθε μέρα σε κάθε μου συνεργασία. Πέρα από το τεχνικό κομμάτι της εξέλιξης, η έμπνευση που είχα ερμηνεύοντας μουσική με μία τέτοια ομάδα καλλιτεχνών, οι συζητήσεις και οι προκλήσεις ήταν πραγματικά ξεχωριστές και μου επέτρεψαν να ανακαλύψω σε βάθος τη μουσική μου ταυτότητα.
Νιώθετε ότι η διεθνής εμπειρία αλλάζει τον τρόπο που αντιλαμβάνεστε το ελληνικό μουσικό τοπίο;
Φαντάζομαι πως η εμπειρία που αποκτά κανείς δουλεύοντας σε διεθνές επίπεδο είναι σημαντική, αλλά πρέπει πάντα να σκέφτεται πως κάθε ορχήστρα και κάθε μουσικό τοπίο έχει τον δικό του χαρακτήρα και ιδιαιτερότητες. Το πιο σημαντικό είναι η διαμόρφωση της προσωπικότητας που έχει κανείς, και η ικανότητα να μπορεί να βγάζει από τους μουσικούς το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα – αυτός είναι ο σκοπός.
Η συνεργασία σας με την Εθνική Λυρική Σκηνή φαίνεται να εξελίσσεται σταθερά. Τι σημαίνει για εσάς αυτή η σχέση σε αυτό το στάδιο της πορείας σας;
Είμαι ιδιαίτερα χαρούμενος και δημιουργικός όταν βρίσκομαι στην ΕΛΣ και στις παραγωγές της. Η μακροχρόνια τακτική επαφή με την ορχήστρα του θεάτρου μού επιτρέπει κάθε φορά να κάνω ένα βήμα μπροστά στη σχέση μας και η μουσική μας επικοινωνία αποκτά σημαντικό βάθος σε διάφορα settings. Αυτή τη στιγμή είναι η ορχήστρα με την οποία έχω έρθει «πιο κοντά» στην Ελλάδα και νιώθω πως το ρεπερτόριο το οποίο καλύπτουμε μας φέρνει σε μία προσωπική συνομιλία την οποία απολαμβάνω πολύ.
Πόσο σημαντικό είναι για εσάς να χτίζετε σχέσεις συνέχειας με έναν θεσμό, αντί για αποσπασματικές συνεργασίες;
Για κάθε νέο αρχιμουσικό είναι κρίσιμο να μπορεί να έχει και να στηρίζει μια σχέση συνέχειας με μία ορχήστρα και τον θεσμό της, διότι έτσι μπορεί να προκύψει βαθιά εξέλιξη και όραμα. Οταν υπάρχει η κατάλληλη χημεία, η εμπιστοσύνη και το όραμα μεταξύ ενός αρχιμουσικού και μιας ορχήστρας σε βάθος χρόνου, τότε είναι δυνατό να δημιουργηθούν ιδέες και ερμηνείες αλλά και προκλήσεις οι οποίες θα έχουν την «ταυτότητα» της σχέσης τους – και αυτό μπορεί να είναι πολύ ιδιαίτερο.
Σε μια εποχή υπερπαραγωγής εικόνας και ερμηνειών, τι σημαίνει για εσάς να είστε ουσιαστικά «παρών» πάνω στο πόντιουμ;
Το να είμαι παρών σημαίνει να αφήνω τον «θόρυβο» της υπερπληροφορίας έξω από το μυαλό μου και να εστιάζω στη στιγμή, στην αίσθηση και στο ένστικτο. Το πόντιουμ είναι σημείο συνάντησης για εμένα, και αυτό είναι κάτι που εκτιμώ πολύ στη δουλειά μου.
Μπορεί η όπερα να λειτουργήσει ακόμα ως ουσιαστικό σχόλιο πάνω στη σύγχρονη κοινωνία;
Απολύτως. Βλέπετε πως και στην «Κάρμεν» το μήνυμα υπάρχει και είναι ακόμα ηχηρό. Πόσο μάλλον με νέες δημιουργίες όπερας που είναι σύγχρονες και στη μουσική και στο λιμπρέτο και μάλιστα πολύ πιο σύνθετες ψυχολογικά. Αυτήν τη στιγμή η όπερα που μου έχει κάνει εντύπωση κυρίως στη θεματική του κοινωνικού σχολιασμού είναι η τελευταία όπερα της Kaija Saariaho «Innocence».
Αν η μουσική πορεία σας ήταν έργο όπερας, σε ποια πράξη θα λέγατε ότι βρίσκεστε τώρα;
Αν πάρουμε την «Κάρμεν» σαν παράδειγμα, και αν βάλουμε ένα υποθετικό και ίσως μεταβαλλόμενο πλαίσιο 4 πράξεων, θα έλεγα πως την Α’ πράξη την κάναμε, και τώρα διανύω τη Β’ πράξη, που συνήθως είναι και η πιο δημιουργική.
Info: «Κάρμεν» του Ζορζ Μπιζέ, στην Εθνική Λυρική Σκηνή, Αίθουσα «Σταύρος Νιάρχος», Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος. Παραστάσεις: 30 Απριλίου, 2, 3, 5, 7, 14, 17, 20, 24, 26, 28 Μαΐου και 4 Ιουνίου 2026. Μουσική διεύθυνση: Κωνσταντίνος Τερζάκης. Σκηνοθεσία: Ρομάν Ζιλμπέρ. Συμπαραγωγή Μπρου Τζάνε Γαλλίας, Βασιλικής Οπερας των Βερσαλλιών, Οπερας της Νορμανδίας (Ρουέν) και Παλατσέτο Μπρου Τζάνε – Κέντρου Γαλλικής Ρομαντικής Μουσικής
