Ολα όσα πρέπει να γνωρίζουν οι γονείς που φροντίζουν τέκνα ανίκανα για κάθε βιοποριστική εργασία ή με ποσοστό 67% και άνω
Η εθνική έννομη τάξη προβλέπει ειδική μέριμνα για τους φροντιστές ατόμων με αναπηρία και ιδίως για τις μητέρες παιδιών με βαριά αναπηρία, εντάσσοντας τις σχετικές ρυθμίσεις στο σύστημα κοινωνικής ασφάλισης. Η βασική αρχή παραμένει ότι για να λάβει μια μητέρα σύνταξη πρέπει να έχει καταβάλει εισφορές μέσω της εργασίας της.
- Από τον Σπύρο Φρεμεντίτη*
Οι ρυθμίσεις αυτές παρουσιάζονται ως ένα πλέγμα προστασίας για γονείς που φροντίζουν παιδιά ανίκανα για κάθε βιοποριστική εργασία ή με ποσοστό αναπηρίας 67% και άνω. Στο επίπεδο της νομοθεσίας προβλέπονται ειδικές προϋποθέσεις συνταξιοδότησης, οι οποίες διαφοροποιούνται ανάλογα με το έτος πρώτης ασφάλισης και τον χρόνο θεμελίωσης του δικαιώματος.
Η ύπαρξη αυτών των ρυθμίσεων αποτυπώνει την αναγνώριση της αυξημένης επιβάρυνσης που συνεπάγεται η διαρκής φροντίδα ενός παιδιού με βαριά αναπηρία. Ωστόσο, η εφαρμογή τους αποκαλύπτει σημαντικά κενά. Η «δημοκρατία» σάς παρουσιάζει έναν συνταξιοδοτικό οδηγό για τις μητέρες παιδιών με βαριά αναπηρία.
Οι προϋποθέσεις πριν και μετά το 1993
Για τις ασφαλισμένες μητέρες πριν από την 1η Ιανουαρίου 1993 προβλέπεται συνταξιοδότηση λόγω γήρατος με 5.500 ημέρες ασφάλισης και τη συμπλήρωση του 55ου έτους της ηλικίας για πλήρη σύνταξη ή του 50ού για μειωμένη. Για όσες ασφαλίστηκαν μετά την 1η Ιανουαρίου 1993 απαιτούνται 6.000 ημέρες ασφάλισης και τα ίδια ηλικιακά όρια.
Οι διατάξεις αυτές, που αρχικά ίσχυαν μόνο για μητέρες, επεκτάθηκαν στη συνέχεια και σε χήρους πατέρες. Παρά τον χαρακτηρισμό τους «ευνοϊκές», εξακολουθούν να στηρίζονται στην προϋπόθεση μακρόχρονης και συνεχούς επαγγελματικής απασχόλησης. Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι η μητέρα πρέπει να έχει συγκεντρώσει χιλιάδες ημέρες ασφάλισης, σε μια περίοδο της ζωής της που συχνά χαρακτηρίζεται από διακοπές εργασίας ή μερική απασχόληση λόγω της φροντίδας.
Το καθεστώς των 7.500 ημερών
Ιδιαίτερη σημασία έχει το πλαίσιο για τους γονείς ατόμων με ποσοστό αναπηρίας 67% και άνω. Με βάση το άρθρο 37 του ν. 3996/2011, ασφαλισμένοι που είχαν συμπληρώσει έως τις 18 Αυγούστου 2015 είτε 7.500 ημέρες ασφάλισης είτε 25 έτη πραγματικής ασφάλισης μπορούσαν να συνταξιοδοτηθούν χωρίς όριο ηλικίας, εφόσον το παιδί ήταν άγαμο, δεν εργαζόταν και δεν νοσηλευόταν σε ίδρυμα με δαπάνη δημόσιου φορέα.
Η ρύθμιση αυτή αποτέλεσε σημαντική ανάσα για οικογένειες που βρίσκονταν σε καθεστώς διαρκούς φροντίδας. Ωστόσο, με τον νόμο 4336/2015 θεσπίστηκε όριο ηλικίας για όσους θεμελίωναν δικαίωμα από τις 19 Αυγούστου 2015 και μετά. Το όριο ξεκίνησε από το 55ο έτος και αυξανόταν σταδιακά ανάλογα με το έτος συμπλήρωσης του απαιτούμενου χρόνου ασφάλισης. Από την 1η Ιανουαρίου 2022 έχει διαμορφωθεί στο 62ο έτος. Ετσι, η δυνατότητα συνταξιοδότησης χωρίς ηλικιακό φραγμό παραμένει μόνο για όσους είχαν κατοχυρώσει δικαίωμα πριν από το 2015.
Ασφαλιστικό κενό
Η μεταβολή αυτή έχει ουσιαστικές συνέπειες για τις μητέρες παιδιών με βαριά αναπηρία. Η καθημερινότητά τους περιλαμβάνει θεραπείες, ιατρικές επισκέψεις, μετακινήσεις, εκπαιδευτική υποστήριξη και συνεχή επιτήρηση. Η φροντίδα δεν περιορίζεται σε συγκεκριμένο ωράριο και συχνά είναι αποκλειστική.
Σε αυτές τις συνθήκες η πλήρης και σταθερή απασχόληση δεν αποτελεί αυτονόητη δυνατότητα. Πολλές μητέρες αναγκάζονται να εγκαταλείψουν την εργασία τους ή να στραφούν σε μερική και χαμηλά αμειβόμενη απασχόληση. Το αποτέλεσμα είναι η αδυναμία συγκέντρωσης των απαιτούμενων ημερών ασφάλισης. Παρότι η Πολιτεία αναγνωρίζει θεσμικά την ιδιαιτερότητα της περίπτωσης, η φροντίδα δεν μεταφράζεται σε ασφαλιστικό χρόνο.
Οι σωρευτικές προϋποθέσεις και τα διλήμματα
Το ισχύον πλαίσιο προβλέπει επίσης ότι το παιδί πρέπει να είναι άγαμο, να μην εργάζεται και να μη νοσηλεύεται σε ίδρυμα με δημόσια δαπάνη. Οι προϋποθέσεις αυτές λειτουργούν σωρευτικά και δημιουργούν επιπλέον αβεβαιότητα. Η ενδεχόμενη συμμετοχή του παιδιού σε προγράμματα εργασιακής ένταξης μπορεί να επηρεάσει το δικαίωμα του γονέα, γεγονός που δημιουργεί ένα υπαρκτό δίλημμα ανάμεσα στην επιδίωξη αυτονομίας και τη διασφάλιση συνταξιοδοτικής προστασίας.
Η πρόταση της ΕΣΑμεΑ για «τιμητική σύνταξη»
Το ζήτημα υπερβαίνει τα όρια της ασφαλιστικής νομοθεσίας. Αγγίζει την ισότητα των φύλων, καθώς η φροντίδα βαραίνει κυρίως τις γυναίκες, επηρεάζοντας τη σταδιοδρομία και το εισόδημά τους. Συνδέεται με τον κίνδυνο φτωχοποίησης οικογενειών που ήδη αντιμετωπίζουν αυξημένες οικονομικές και ψυχολογικές απαιτήσεις.
Αναδεικνύει, τέλος, το έλλειμμα αναγνώρισης της άτυπης εργασίας φροντίδας ως ουσιαστικής κοινωνικής συνεισφοράς. Η παραμονή στο όριο ηλικίας των 62 ετών για θεμελίωση μετά το 2022 καθιστά σαφές ότι η «ειδική μέριμνα» έχει συγκεκριμένα και αυστηρά όρια. Για πολλές μητέρες η προοπτική εργασίας έως αυτή την ηλικία, ενώ παράλληλα συνεχίζουν να φροντίζουν ενήλικα παιδιά με βαριά αναπηρία, μοιάζει δυσανάλογη με τις πραγματικές τους αντοχές.
Η ΕΣΑμεΑ προτείνει την «απόδοση τιμητικής σύνταξης στη μητέρα παιδιού με βαριά αναπηρία (όπως τέκνο με βαριά νοητική αναπηρία, αυτισμό, σύνδρομο Down, πολλαπλές βαριές αναπηρίες, βαριά κινητική αναπηρία, χρόνιες ψυχικές διαταραχές), σε περίπτωση που δεν θεμελιώνει η ίδια συνταξιοδοτικό δικαίωμα, αναγνωρίζοντας την προσφορά της στην κοινωνία, στην Πολιτεία και στο παιδί της».
Η δημόσια συζήτηση που επανέρχεται αφορά την αναλογικότητα και τη δικαιοσύνη του πλαισίου. Μέχρι να υπάρξει ουσιαστική αναθεώρηση, οι φροντίστριες μητέρες θα συνεχίσουν να κινούνται ανάμεσα σε νόμους και εγκυκλίους, αναζητώντας ένα σταθερό δίχτυ ασφάλειας για το μέλλον.
*Δικηγόρος – Δημοσιογράφος / Ειδικός για ασφαλιστικά και εργατικά θέματα
