Με περισσότερες από τρεις δεκαετίες πορείας, ο Μάριος Στρόφαλης συνεχίζει να γράφει όχι απλώς μουσική, αλλά να «χτίζει» τις δικές του μελωδικές διαδρομές.
Στον Πειραιά της δεκαετίας του ’60, ανάμεσα σε καμπαρέ, καπνούς από το λιμάνι και νότες που ταξίδευαν πέρα από τα στενά της θρυλικής Τρούμπας, γεννιόταν μια μουσική που μύριζε περιπέτεια, πάθος και νοσταλγία.
- Από τον Ηλία Μαραβέγια
Ο Μάριος Στρόφαλης, συνθέτης της δραματικής σειράς του Alpha «Porto Leone», με περισσότερα από 30 χρόνια εμπειρίας στα soundtracks, ανοίγει το προσωπικό του αρχείο έμπνευσης και μοιράζεται με το «ENJOY» τα μυστικά του κόσμου της μουσικής που συνοδεύει την εικόνα και γίνεται μέρος της αφήγησης.
Με αφορμή την κυκλοφορία των άλμπουμ «Στη γειτονιά με τα κόκκινα φανάρια-Vol.1 & Vol.2» από τη σειρά «Porto Leone», τι ήταν αυτό που σας γοήτευσε περισσότερο στον μουσικό κόσμο της Τρούμπας της δεκαετίας του ’60;
Οι απίθανου τύπου συναντήσεις, μεταφορικά και κυριολεκτικά, και οι επακόλουθες ζυμώσεις σε εκείνη την Τρούμπα με συναρπάζουν. Η εν λόγω περιοχή φιλοξένησε «μουσικές σκηνές» της εποχής, μέσα αλλά και έξω από τα καμπαρέ. Ετσι, το ρεμπέτικο και το λαϊκό συνάντησαν τα blues και την jazz στην «πειραιώτικη μορφή τους», που είχε μέσα της και στοιχεία από το ρετρό αθηναϊκό ρομαντικό αστικό τραγούδι. Ωστόσο, μέσα σε όλα αυτά έκαναν αισθητή την παρουσία τους και το rock ‘n’ roll, οι latin χοροί και, σιγά σιγά, η pop-rock του ’60. Και όλα αυτά υπό το πέπλο του αγοραίου έρωτα, που πολλές φορές έπαυε να είναι αγοραίος, και τότε τα πάθη φούντωναν. Λες και ήταν ένα ηφαίστειο συναισθημάτων και ακουσμάτων.
Στο Vol.1 ακούμε τραγούδια με έντονη θεατρικότητα, ενώ στο Vol.2 κυριαρχούν οι οργανικές συνθέσεις. Ποια από τις δύο μορφές έκφρασης αγαπάτε περισσότερο ως δημιουργός;
Τα έχω ανάγκη και τα δύο ως δημιουργός, και τα έχει ανάγκη και η τηλεοπτική σειρά. Για κάποιο άλλο σίριαλ ή φιλμ θα μπορούσα να σας απαντήσω πως με γοητεύει μια μουσική που γίνεται η ψυχή ενός χαρακτήρα, σαν ένα soundtrack που ακολουθεί τον ήρωα σε μια κλασική ευρωπαϊκή ταινία. Ομως στο «Porto Leone», μουσικές και τραγούδια αφηγούνται, γίνονται μέρος της ψυχής των χαρακτήρων και της πλοκής του έργου. Επίσης, τα τραγούδια αυτά γράφτηκαν από εμένα και την Ειρήνη Τουμπάκη, που έγραψε τους 12 από τους 14 στίχους, όχι απλά για τους τίτλους ή για τις ανάγκες των γυρισμάτων, αλλά γιατί θέλαμε πολύ και οι δύο να αφηγηθούμε τη δική μας ιστορία για την Τρούμπα του ’60 και να την προσθέσουμε στη σειρά και φυσικά στο υπέροχο σενάριο του Γιώργου Κρητικού, που επιπλέον έγραψε τους στίχους στο νεο-ρεμπέτικο τραγούδι «Μισότρελος».
Το τραγούδι των τίτλων «Ο καπνός απ’ το λιμάνι» προκαλεί μια αίσθηση νοσταλγίας για τον Πειραιά. Πώς γεννήθηκε αυτή η μουσική;
Νομίζω πως αυτή η μουσική ήταν χρόνια μέσα στο μυαλό μου, σαν βίωμα που περίμενε να γεννηθεί κάποτε ως τραγούδι. Αγαπώ τον Πειραιά, και η περιήγησή μου στις οδούς Φίλωνος, Νοταρά και πέριξ μού δημιουργεί πάντα μια αίσθηση γλυκιάς λύπης. Καθώς βγαίνω στο λιμάνι, η νοσταλγία για κάθε ταξίδι δικό μου ή άλλων ανθρώπων, διαχρονικά, με διαπερνά. Συνέθεσα τη μουσική αυτή για τις ανάγκες των τίτλων της σειράς κατά τη διάρκεια ενός τραπεζιού στο σπίτι της Ειρήνης Τουμπάκη, αγναντεύοντας τον κόλπο του Πόρτο Ράφτη από ψηλά. Απομονώθηκα για λίγο στο πιάνο και απλά έπαιξα, ηχογραφώντας στο κινητό μου. Το βράδυ η Ειρήνη μού έστειλε τους στίχους, λέγοντάς μου τη φράση: «Εγραψα ό,τι μου είπε η μουσική».
Μετράτε πλέον περισσότερα από 30 χρόνια δημιουργικής παρουσίας ως συνθέτης soundtrack. Τι έχει αλλάξει στον τρόπο που δουλεύετε σήμερα σε σχέση με τα πρώτα σας βήματα;
Αλλαξαν πάρα πολλά. Πρόλαβα την εποχή που γράφαμε παρτιτούρες με το χέρι, κάναμε πρόβα με άλλους μουσικούς και ηχογραφούσαμε όλοι μαζί ή και ένας ένας σε πολυκάναλα μαγνητόφωνα. Κάθε ηχογράφηση τότε ήταν σημαντικό γεγονός για εμάς. Η τεχνολογία κάθε τόσο έφερνε νέες ευκολίες, ταχύτητα και λύσεις γενικότερα. Από την άλλη, όμως, χαλούσε όλο και περισσότερο τη σημασία εκείνων των στιγμών. Η εξέλιξη πριόνιζε τον ρομαντισμό των παραγωγών εκείνων. Σίγουρα, με τη βοήθεια των υπολογιστών, η σύνθεση μουσικής για εικόνα εξελίχθηκε ραγδαία λόγω των μεγάλων ευκολιών στις δραματουργικές παρεμβάσεις. Προσωπικά, δεν φοβήθηκα την πρόκληση και αξιοποίησα τα εργαλεία της ψηφιακής εποχής, προσπαθώντας να διατηρώ όσο περισσότερο ρομαντισμό μπορούσα από την προηγούμενη εποχή, αξιοποιώντας τη σολιστική έκφραση ενός πραγματικού μουσικού και όχι μόνο ψηφιακούς ήχους. Στην πορεία, οι επαγγελματίες του είδους μας αντιμετωπίσαμε τον αόρατο ανταγωνιστή που ακούει στο όνομα music libraries – έτοιμες μουσικές σε βιβλιοθήκες «prκt-ΰ-porter», σε μια αγορά που ως τότε είχε «ράφτες». Πολύ λίγοι «ράφτες» απομείναμε δυστυχώς, καθώς οι προκλήσεις συνεχίζονται. Σήμερα δε, ακόμα και οι music libraries θα δοκιμαστούν από τον νέο θηριώδη ανταγωνιστή που ακούει στο όνομα AI. Η δύναμη όσων «σαουντρακάδων» απομείναμε είναι η ψυχική μας έκφραση, οι σπουδές και η πολυετής εμπειρία.
Η μουσική για σειρές συχνά λειτουργεί σαν ένας «αόρατος πρωταγωνιστής». Πόσο ελεύθερος είναι στην πραγματικότητα ένας συνθέτης εντός πλαισίου μιας τηλεοπτικής παραγωγής;
Η τηλεοπτική παραγωγή είναι μια πρόκληση για έναν συνθέτη, αλλά και μια μεγάλη δοκιμασία. Δεν είναι πολύ ελεύθερος. Πρέπει να αντιμετωπίσει κατ’ αρχήν τη μόδα της περιόδου, που εκπροσωπείται κυρίως από τους μουσικούς επιμελητές – χρήστες music libraries. Αν γράψει εκτός μόδας, σε πρώτη φάση θα ξενίσει τους υπευθύνους και τότε θα πρέπει με όποιον τρόπο μπορεί να πείσει για την ισχύ της δικής του έκφρασης. Μετά, πρέπει να αντέξει τις συνθήκες του χρόνου παράδοσης, δίχως να κάνει εκπτώσεις στο έργο του. Τέλος, αν δεν έχει συμφωνήσει μια αξιοπρεπή αμοιβή για το έργο του, τότε ο συνδυασμός δουλειάς και χρόνου μπορεί να είναι εξοντωτικός.
Παρακολουθείτε ως θεατής τις σειρές για τις οποίες γράφετε μουσική;
Κάποιες σειρές όντως μου αρέσει να τις βλέπω και ως θεατής, μολονότι δουλεύω πάνω στην εικόνα και τις έχω ήδη δει πολύ αναλυτικά. Το «Porto Leone» είναι μία απ’ αυτές. Μου αρέσει να τις βλέπω φυσικά και σε επαναλήψεις ύστερα από καιρό. Εχω δει, επίσης, τη «10η Εντολή», τα «Μαύρα Μεσάνυχτα», τον «Δούρειο Ιππο», τον «3ο Νόμο» ξανά και ξανά, κατά καιρούς, σε ώρες μεταμεσονύχτιες.
Υπάρχουν ηθοποιοί, χαρακτήρες ή σκηνές που λειτουργούν για εσάς ως πηγή έμπνευσης όταν γράφετε μουσική; Μπορεί μια ερμηνεία να αλλάξει τον τρόπο που συνθέτετε;
Οι χαρακτήρες είναι η αφετηρία της μουσικής μου έκφρασης, τόσο στον κινηματογράφο όσο και στην τηλεόραση. Μια σπουδαία ερμηνεία μπορεί να με εμπνεύσει να πάω πιο πέρα τη δραματουργική μου παρέμβαση, αλλά μπορεί και να με φρενάρει, για να της δώσω τον αέρα που χρειάζεται. Υπάρχουν, φυσικά, και οι περιπτώσεις όπου παρεμβαίνω μουσικά, για να τονώσω έναν χαρακτήρα που δεν αποδίδεται καλά. Μια καλή σκηνή, αν δεν είναι αφηγηματική, τότε προϋποθέτει και καλούς χαρακτήρες. Ωστόσο, ένα πέρασμα, ένα καλό πλάνο μέσα σε μια ωραία αφήγηση, μπορεί όντως να είναι έμπνευση για μένα.
Εχετε σπουδάσει τόσο μουσική όσο και βιολογία. Υπάρχει κάποια «επιστημονική» λογική ή δομή που μεταφέρετε στη σύνθεση;
Αν ζούσα από τη βιολογία, νομίζω πως θα είχα το προφίλ του τρελού επιστήμονα, με μια καλλιτεχνική εσάνς. Νομίζω, όμως, πως συμβαίνει κυρίως το αντίθετο: μεταφέρω την καλλιτεχνική τρέλα στη βιολογία. Σίγουρα, η βιολογία -είτε ως θετικών επιστημών φιλοσοφία είτε ως τεχνοκρατική θεώρηση- κρατάει το μυαλό μου αρκετά δομημένο, κάτι που με βοηθά να οργανώνω τις δουλειές μου και να είμαι αποτελεσματικός. Κατά τα άλλα, «η επιστήμη της ζωής» μού έδινε και μου δίνει πλούτο εμπνεύσεων σε κάθε φάση της ζωής μου.
Τι είναι αυτό που αναζητάτε σε μια φωνή για να νιώσετε ότι «κουμπώνει» με τη μουσική σας;
Μου αρέσει η ερμηνεία να βγαίνει αφημένη από την ψυχή, να αφηγείται την ιστορία μας, δίχως εμένα, δίχως να θέλει να αποδείξει κάτι, και ο όποιου τύπου συναισθηματισμός να μην είναι φτιαχτός.
Οι tango συνθέσεις σας και έργα όπως τα «European Taxim» έχουν ταξιδέψει διεθνώς. Πιστεύετε ότι η ελληνική μουσική ταυτότητα γίνεται πιο ενδιαφέρουσα όταν συναντά άλλες κουλτούρες;
Η ελληνική μουσική ταυτότητα είναι σαν τη γλώσσα μας με μουσική. Αγκαλιάζει άλλες κουλτούρες, τις αφομοιώνει και αφομοιώνεται, δίχως να χάνει το στίγμα της και την ιδιαιτερότητά της. Αν έγραφα απλά αργεντίνικα τάνγκο, νομίζω πως αυτά δεν θα είχαν τύχη στο εξωτερικό. Η ώσμωση, όπως μου προέκυψε, είναι και η πηγή δημιουργίας του μεσογειακού τάνγκο που πρεσβεύω με το European Taxim, το τανγκό της Μασσαλίας, το Eros Bolero, το Luna Tango κ.ά. Είναι λες και συναντήθηκαν μέσα μου η Σμύρνη και το Μπουένος Αϊρες, η Πόλη και το Παρίσι μια μέρα που περπατούσα στις προβλήτες του Πειραιά. Νομίζω πως είχαν προηγηθεί πολλοί πριν από εμένα που τους συνέβη κάτι ανάλογο. Οι πρώτοι που μου έρχονται στον νου είναι οι Χατζιδάκις, Θεοδωράκης και Ξαρχάκος, που μέσα από συγκεκριμένα έργα τους μας αφηγήθηκαν τα ταξίδια τους ή την καθημερινότητά τους στο εξωτερικό.
Υστερα από μια τόσο μεγάλη διαδρομή, τι είναι αυτό που εξακολουθεί να σας συγκινεί περισσότερο όταν δημιουργείτε μια μελωδία;
Πίσω από τη μουσική για εικόνα υπάρχει πάντα ένα soundtrack της ζωής μου, έτοιμο να γεννηθεί. Μια ιστορία, ένας χαρακτήρας, μια καθημερινή εικόνα, μια νοσταλγία, μια δική μου προσωπική στιγμή, η όψη του παιδιού μου που καβαλάει τον χρόνο, η θύμηση των αγαπημένων που έφυγαν – αυτά είναι κάποια από τα στοιχεία που δημιουργούν τις δικές μου αγύριστες ταινίες.
Αν ένας νέος συνθέτης που αγαπά τα soundtrack σας ζητούσε μια συμβουλή σήμερα, τι θα του λέγατε;
Για μένα, ωραίος καλλιτέχνης είναι αυτός που αφηγείται την αλήθεια του. Εστω κι αν είναι αναγκασμένος να κάνει συμβάσεις στο τέλος της ημέρας, η αλήθεια του έχει σημασία, κι αυτή θα τον κρατήσει στον χρόνο. Η δουλειά μας έχει διπλή φύση: είμαστε μεν συνθέτες, αλλά κατά μία έννοια γινόμαστε και εργάτες του κινηματογράφου, όπως ο σκηνοθέτης, ο μοντέρ, ο διευθυντής φωτογραφίας, ο ηχολήπτης κ.ά. Μια ταινία -και ακόμα περισσότερο μια τηλεοπτική σειρά- είναι ομαδική δουλειά. Αρα, ο νέος που θέλει να ασχοληθεί με όλο του το είναι πρέπει να αγαπήσει και τις δύο τέχνες και να μελετήσει σε βάθος τα σημαντικότερα δημιουργήματα, δίνοντας έμφαση στους χαρακτήρες, στην πλοκή και στα πλάνα, μελετώντας πώς οι μεγάλοι film composers έβαλαν την ψυχή τους σε αυτά. Οπως απάντησα ήδη σε προηγούμενη ερώτηση, το τοπίο είναι πολύ δύσκολο λόγω του σκληρού ανταγωνισμού που επέφεραν οι μουσικές βιβλιοθήκες και το AI. Ελπίζω πως θα υπάρξουν νέοι που θα το παλέψουν με πάθος, ώστε να μη σβήσει η σπουδαία αυτή τέχνη.
