Στη Ματέρα της νότιας Ιταλίας, η Μεγάλη Ελλάδα ζωντανεύει μέσα από τελετουργίες, μουσική και βιωματική φιλοξενία, μέσα από ένα μοναδικό ξενοδοχείο-μουσείο.
Στη Ματέρα της νότιας Ιταλίας, ανάμεσα στις περίφημες σπηλαιώδεις κατοικίες που έχουν φιλοξενήσει την ανθρώπινη παρουσία για χιλιάδες χρόνια, ένα ξενοδοχείο-μουσείο επιχειρεί κάτι διαφορετικό και πρωτόγνωρο: όχι να αναβιώσει την αρχαιότητα, αλλά να τη μετατρέψει σε ζωντανή εμπειρία.
- Από τη Γιώτα Βαζούρα
Το Moyseion, όπως χαρακτηριστικά αποκαλείται, δεν λειτουργεί ως συμβατικό μουσείο ούτε ως ένας απλός χώρος φιλοξενίας. Πρόκειται για ένα «μουσείο εν κατοικήσει», αφιερωμένο στον κόσμο της Μεγάλης Ελλάδας, την ελληνική πολιτισμική επικράτεια που διαμορφώθηκε στη νότια Ιταλία από τον 7ο έως τον 4ο αιώνα π.Χ. Στην πραγματικότητα αποτελεί έναν υβριδικό χώρο φιλοξενίας και τελετουργικής εμπειρίας, που επιχειρεί κάτι διαφορετικό από τη συνήθη μουσειακή αφήγηση.
Δεν παρουσιάζει την ελληνική αρχαιότητα ως μακρινό ιστορικό αντικείμενο αλλά συνδυάζει τη διαμονή με την ιστορία και την εμπειρία σε ένα ενιαίο αφήγημα. Οι επισκέπτες -οι εμπνευστές του Moyseion αποκαλούν «προσωρινούς κατοίκους»- δεν περιορίζονται στον ρόλο του θεατή. Συμμετέχουν σε τελετουργίες, μουσικές πρακτικές και γαστρονομικές εμπειρίες, οι οποίες έχουν όλες δημιουργηθεί με βάση αρχαιολογικά και φιλολογικά δεδομένα της Μεγάλης Ελλάδας.
Και όλα αυτά, σε έναν μοναδικό χώρο, όπου όλα αποτελούν πιστές ανακατασκευές αρχαιολογικών ευρημάτων: από τις τεφροδόχους και τα κοσμήματα μέχρι τα έπιπλα που είναι εμπνευσμένα από παραστάσεις αρχαίας κεραμικής, όπως τα τρίποδα τραπέζια, οι μεγάλες ξύλινες κασέλες, τα υφαντά και τα φωτιστικά: όλα παραπέμπουν άμεσα στην καθημερινότητα της αρχαιότητας.
Το Moyseion είναι το όραμα του Αντόνιο Πανέτα, ενός διαπρεπούς Ιταλού καλλιτέχνη και νομικού, με καταγωγή από την περιοχή, ο οποίος επιδίωξε να δημιουργήσει έναν χώρο όπου η ιστορία, η τέχνη και η φιλοξενία δεν συνυπάρχουν απλώς, αλλά συνθέτουν μια ενιαία, βιωματική αφήγηση. Το «ENJOY» μίλησε με τον κ. Πανέτα για το διαφορετικό αυτό ξενοδοχείο-μουσείο, για το πώς οι επισκέπτες σε αυτό δεν αντιμετωπίζονται ως θεατές αλλά ως «προσωρινοί κάτοικοι» που συμμετέχουν ενεργά σε τελετουργίες, μουσική και γαστρονομικές εμπειρίες.
Το Moyseion αναβιώνει τη Μεγάλη Ελλάδα με έναν μοναδικό πολυαισθητηριακό τρόπο. Τι θέλετε να μεταδώσετε στους επισκέπτες σας;
Περισσότερο από «αναβίωση», το Moyseion επιδιώκει μια επανενεργοποίηση όλων εκείνων που παραμένουν για χρόνια αδρανή μέσα μας. Η αναβίωση αφορά τον νου· η επανενεργοποίηση εμπλέκει το σώμα, την αντίληψη και τη σωματική μνήμη. Η νευροεπιστήμη δείχνει ότι μόνο ένα ελάχιστο ποσοστό των αντιλήψεών μας φτάνει στη συνείδηση, τα υπόλοιπα παραμένουν στο σώμα, σαν ένα σιωπηλό απόθεμα. Γι’ αυτό η όραση και η ακοή από μόνες τους συχνά αποτυγχάνουν να αφυπνίσουν βαθύτερες μνήμες. Οταν όμως εμπλέκονται η γεύση, η όσφρηση και η αφή, το τείχος που έχει «χτίσει» η λογική γύρω από το αρχαιότερο παρελθόν μας, με κάποιο τρόπο «ραγίζει». Οι επισκέπτες δεν φεύγουν από το Moyseion με έτοιμες ερμηνείες. Φεύγουν από εδώ με την καρδιά τους «ανοιχτή», που τους επιτρέπει να ανακαλύψουν πράγματα που δεν ήξεραν ότι κουβαλούσαν πάντα μέσα τους.
Πώς διασφαλίσατε την ιστορική και αρχαιολογική ακρίβεια των τελετουργιών αλλά και της μουσικής;
Συνεργαστήκαμε με αρχαιολόγους που είχαν άμεση εμπειρία από τις ανασκαφές αλλά και τις ενότητες που παρουσιάζουμε. Το ίδιο ισχύει και για τη μουσική, που εκτελείται με αρχαία όργανα ανακατασκευασμένα με αυστηρή φιλολογική ακρίβεια. Μάλιστα, σε αυτή την ενότητα συνεργαστήκαμε με τον γνωστό Ελληνα συνθέτη Νίκο Ξανθούλη, ο οποίος έχει αναβιώσει την αρχαία επτάχορδη λύρα. Οταν ο Νίκος Ξανθούλης παίζει λύρα μέσα στο Moyseion, ο καθένας μπορεί να νιώσει -εδώ και τώρα- τον απόηχο χιλιετιών να δονεί τον αέρα. Μάλιστα, η προσευχή προς την Εστία έχει μεταφραστεί στα ελληνικά από τον ίδιο. Εχουμε δώσει και μεγάλη έμφαση στα σύμβολα. Ετσι, στο Moyseion κινούνται δύο μορφές.
Η πρώτη είναι ο αρχαιολόγος που αφαιρεί διακριτικά τις επικαθίσεις του χρόνου ώστε να αναδυθούν κρυμμένες μνήμες, συναισθήματα και σύμβολα. Απαγγέλλει, παίζει, τραγουδά και χορεύει – όχι για να επιδείξει, αλλά για να αφυπνίσει ό,τι έχει βυθιστεί, δημιουργώντας το γόνιμο έδαφος ώστε ο μύθος να βρει ένα σώμα που τον αναγνωρίζει. Η δεύτερη μορφή είναι ο ίδιος ο συμμετέχων, ο επισκέπτης του μουσείου, αυτός που εμείς εδώ ονομάζουμε «προσωρινό κάτοικο». Το καθήκον του είναι απλό αλλά σημαντικό: να αναγνωρίσει τον μύθο, να τον αφήσει να περάσει μέσα του και να επιτρέψει να μεταμορφώσει τον τρόπο που αισθάνεται. Γνωρίζουμε ότι καμία τελετουργία δεν μπορεί να αναπαραχθεί πλήρως εκτός του αρχικού της πλαισίου· μπορούμε όμως να μεταφέρουμε την αρχετυπική ουσία της ώστε να βρει ξανά ζωή σε ένα απολύτως σύγχρονο σώμα. Στη μουσική είναι ακόμη πιο άμεσο, γιατί η γλώσσα της είναι εκ φύσεως συναισθηματική και ποιητική.
Υπήρξαν απρόσμενες ανακαλύψεις ή εκπλήξεις σχετικά με τη Μεγάλη Ελλάδα κατά την έρευνά σας;
Η μεγαλύτερη έκπληξη αφορούσε τον ψυχολογικό αντίκτυπο του εγχειρήματος. Ξεκινήσαμε με στόχο την ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς και βρεθήκαμε μέσα σε ένα αληθινό εργαστήριο της ψυχής. Δεν είχαμε προβλέψει πόσο έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις θα πυροδοτούσε η επανενεργοποίηση αυτών των αρχαίων τελετουργιών και μύθων. Οι επισκέπτες συχνά κλαίνε ή γελούν ανεξέλεγκτα ή μένουν άφωνοι. Δεν είχαμε συνειδητοποιήσει πλήρως ότι η αρχαϊκή Ελλάδα -ο κόσμος των μύθων και των αρχετύπων- αποτελεί επίσης τη θεωρητική και πρακτική βάση της ψυχανάλυσης, ή τουλάχιστον ένα σημαντικό μέρος της. Ούτε μπορούσαμε να φανταστούμε πόσο άμεσα θα δρούσε πάνω στους συμμετέχοντες.
Ποιες ήταν οι μεγαλύτερες προκλήσεις -πρακτικές, ιστορικές ή συναισθηματικές- στη δημιουργία τού Moyseion;
Ηταν πολλές. Η ανακατασκευή κάθε αντικειμένου και στοιχείου με φιλολογική ακρίβεια ήταν ένα τεράστιο εγχείρημα. Αν είχαμε προβλέψει το μέγεθος της προσπάθειας, ίσως να μην είχαμε το θάρρος να το τολμήσουμε. Ηταν η ίδια η δυναμική της διαδικασίας -σαν ποτάμι σε πλημμύρα- που μας μετέφερε στην απέναντι όχθη. Σε ιστορικό-συμβολικό επίπεδο, η πρόκληση ήταν να βρεθεί η ισορροπία ανάμεσα στην αυστηρότητα και τη φαντασία, ανάμεσα σε όσα γνωρίζαμε και σε όσα μπορούσαμε μόνο να διαισθανθούμε. Είναι ένα πεδίο ανοιχτό, στο οποίο δεν θα πάψουμε ποτέ να εργαζόμαστε, γιατί κάθε επισκέπτης προσφέρει νέες οπτικές. Σε συναισθηματικό επίπεδο, θα έλεγα ότι το να «παίζεις» με τον μύθο -να δημιουργείς τις περιβαλλοντικές και ψυχικές συνθήκες ώστε να εκδηλωθεί- είναι το πιο τολμηρό, ριψοκίνδυνο και ταυτόχρονα συναρπαστικό στοιχείο.
Ποια εμπειρία έχει τον ισχυρότερο συναισθηματικό αντίκτυπο στους επισκέπτες;
Είναι δύσκολο να ξεχωρίσω, γιατί το πολυαισθητηριακό στοιχείο είναι πάντοτε παρόν. Η μουσική μιλά φυσικά μια συναισθηματική γλώσσα, αλλά και οι οσμές που διαχέονται στον χώρο έχουν εξίσου ισχυρή επίδραση, καθώς αγγίζουν τις πρωτογενείς αισθήσεις μας. Η νευροεπιστήμη δείχνει σήμερα ότι οι αισθήσεις μας δεν λειτουργούν ποτέ απομονωμένα. Στο Moyseion η επικοινωνία γίνεται μέσω μιας συμβολικής και όχι περιγραφικής γλώσσας. Κάθε λέξη, αντικείμενο και χειρονομία είναι ένα ανοιχτό σύμβολο, τοποθετημένο στον χώρο για να προκαλέσει μια κίνηση -μια ενεργή προσπάθεια- μέσα στον προσωρινό κάτοικο. Και από αυτή την προσπάθεια γεννιέται το συναίσθημα. Ακόμη και οι σιωπές και οι παύσεις είναι σχεδιασμένες για να το προκαλούν.
Αν μπορούσατε να καλέσετε μία ιστορική μορφή στο Moyseion, ποια θα ήταν και γιατί;
Πρωτίστως, θα καλούσα τις θεότητες που κατοικούν στο Moyseion. Η προστάτιδά μας, η σημαντικότερη, φέρει το δικό σας όνομα: η Εστία, θεά της εστίας, της διακριτικότητας, των ελάχιστων χειρονομιών και των μικρών πραγμάτων. Στο Moyseion είναι η «ταπεινή βασίλισσα» των θεών, εκείνη που ενσαρκώνει περισσότερο από κάθε άλλη το αίσθημα της διάχυτης ιερότητας. Επειτα υπάρχει ο Τειρεσίας, ένα κομβικό πρόσωπο ανάμεσα στο θεϊκό και το ανθρώπινο, που αποτελεί μαντείο, σκιά, σοφία και μυστήριο. Τέλος, θα ανέφερα εκείνους που αποκαλώ τιμητικούς κατοίκους του Moyseion, των οποίων η σκέψη διαμόρφωσε τη μορφή του: κατά σειρά σημασίας, τον Γιουνγκ και τον Τζέιμς Χίλμαν για την ψυχανάλυση, τη Μαρία Θαμπράνο και τον Μορίς Μερλό-Ποντί για τη φιλοσοφία, τον Αμπι Βάρμπουργκ και τον Βίκτορ Τέρνερ για την ανθρωπολογία και τη μελέτη των τελετουργιών, τον Μπόρχες και τον Μπασλάρ για τη λογοτεχνία· τον Σουτίν για τη ζωγραφική, μεταξύ άλλων. Το να «ακούει» κανείς τους φανταστικούς τους διαλόγους μέσα στο Ιερό των Υδάτων είναι μια βαθιά συγκινητική εμπειρία.
Ποια είναι η αγαπημένη σας «κρυφή» λεπτομέρεια στο Moyseion;
Η ακριβής στιγμή που σπάει μια φωνή από συγκίνηση.
Υπάρχουν σχέδια επέκτασης του Moyseion σε άλλα μέρη της Ιταλίας ή της Ελλάδας;
Δεν είμαι βέβαιος. Δεν σκέφτομαι με όρους αναπαραγωγής. Προτιμώ να ακούω τόπους που διαθέτουν βαθιά μνήμη. Ενιωσα μια συγγένεια, σχεδόν μια κοινή πνευματικότητα, στην Πάτμο, στις Τίρυνθες, στη Μόχλο, ακόμη και στον Ναό-Εκκλησία της Μαντλέν στο Παρίσι. Γιατί αναζητώ τόπους που μιλούν την ίδια σιωπηλή γλώσσα. Είναι αλήθεια ότι παρόμοια εγχειρήματα θα μπορούσαν να γεννηθούν αλλού, όμως το Moyseion έχει δύο σχεδόν μοναδικά χαρακτηριστικά: ριζώνει σε έναν χώρο κατοικημένο για παραπάνω από έξι χιλιάδες χρόνια και αφηγείται τον χρόνο του μύθου και του αρχετύπου, τη μήτρα της δυτικής σκέψης. Για να αφηγηθείς άλλους τόπους, απαιτείται το ίδιο βάθος. Χωρίς αυτό, κινδυνεύουμε να απομακρυνθούμε από τον αρχικό μας ορίζοντα.
Αν ένας επισκέπτης μπορούσε να συμμετάσχει μόνο σε μία τελετουργία, ποια θα του προτείνατε;
Την Τελετή της Δήμητρας και της Περσεφόνης στο Ιερό των Υδάτων, ένα από τα τελετουργικά που πραγματοποιούμε εκεί. Εκεί κατανοεί κανείς πραγματικά τη διαφορά ανάμεσα στην αναβίωση και την επανενεργοποίηση. Οσοι περνούν από αυτή την τελετή δεν επισκέπτονται απλώς το Moyseion, αλλά συμμετέχουν ενεργά σε μια εμπειρία βασισμένη στον μύθο.
Info: Για περισσότερες πληροφορίες για το Moyseion μπορείτε να επισκεφθείτε την επίσημη ιστοσελίδα του https://www.moyseion.com/
