Ενώ κάποτε αριθμούσε σχεδόν 200.000 άτομα, σήμερα ψυχορραγεί περιοριζόμενη σε μερικές εκατοντάδες πρόσωπα, διασκορπισμένα και εντελώς εγκαταλειμμένα από το ελληνικό κράτος
- Από τον
Νικ. Σταυρουλάκι
Μια απλή σύγκριση αριθμών από επίσημες πηγές καταδεικνύει την πλήρη αποτυχία της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής στο μακεδονικό ζήτημα, το πιο κρίσιμο ζήτημα που συνεχίζει να αντιμετωπίζει η χώρα στη βαλκανική χερσόνησο. Η ελληνική μειονότητα στα Σκόπια, συνεχώς φθίνουσα, αφαιρεί από την ελληνική εξωτερική πολιτική το κυριότερο στοιχείο επιρροής στη γειτονική χώρα, αφήνοντάς την έρμαιο στα «δόντια» της Βουλγαρίας και του εθνικιστικού κόμματος VMRO – DPNME.
Η ελληνική μειονότητα στην περιοχή της «Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας της Μακεδονίας» στο πλαίσιο της ενιαίας Γιουγκοσλαβίας του Τίτο, που σήμερα ταυτίζεται με το κράτος των Σκοπίων και που κάποτε αριθμούσε σχεδόν 200.000 άτομα, σήμερα ψυχορραγεί, περιοριζόμενη σε μερικές εκατοντάδες πρόσωπα, διασκορπισμένα και παρατημένα από το ελληνικό κράτος σαν να μην υπήρξαν ποτέ Ελληνες.
Ετσι, σύμφωνα με ιστορικές πηγές, με βάση τη γερμανική απογραφή του 1941, στην κατακτημένη Γιουγκοσλαβία, αλλά και με βάση παλαιότερα ελληνικά και διεθνή στοιχεία, τα άτομα που δήλωναν ελληνική καταγωγή (με ελληνική συνείδηση) στα Σκόπια ανέρχονταν σε 100.000-158.000. Ηταν πολίτες γηγενείς, Βλάχοι και Αρμάνοι (περίπου 100.000 άτομα), και Σαρακατσάνοι (περίπου 3.000 άτομα). Στην πορεία των χρόνων πολλοί από αυτούς εκσλαβίστηκαν (ονομάστηκαν «Μακεδόνες» και έλαβαν σλαβική ταυτότητα) επί Τίτο, καθώς το τότε καθεστώς εφάρμοσε σκληρή πολιτική αφομοίωσης και φόβου.
Σε αυτούς τους αριθμούς μετά το πέρας του εμφυλίου στην Ελλάδα προστέθηκαν και πολιτικοί πρόσφυγες, ο ακριβής αριθμός των οποίων παραμένει απροσδιόριστος. Αλλά και μέχρι τις ημέρες μας αξίζει να σκεφθεί κανείς ότι ο πρώτος πρόεδρος της χώρας, Κίρο Γκλιγκόροφ, δήλωσε το 1992 ότι περίπου 100.000 πολίτες στη χώρα του είναι ελληνικής καταγωγής. Κανένα από αυτά τα στοιχεία δεν συγκίνησε τις ελληνικές κυβερνήσεις που παρέπαιαν ανάμεσα στο να «γλείφουν» τις κυβερνήσεις των Σκοπίων και στο να αντιδρούν όταν οι Σκοπιανοί αποκαλούσαν τους εαυτούς τους «Μακεδόνες».
Η ελληνική μειονότητα στο κράτος των Σκοπίων είναι σήμερα μικρή, διασκορπισμένη και σε μεγάλο βαθμό αφομοιωμένη. Διατηρεί, ωστόσο, την ιστορική της διαδρομή που συνδέεται με την διασπορά των Ελλήνων στη Βαλκανική και αργότερα με τους πρόσφυγες του ελληνικού εμφυλίου, τους πολιτικούς αγώνες και τη ρευστή εθνική ταυτότητα των βαλκανικών χωρών του 20ού αιώνα.
Απογραφή
Τα στοιχεία, αποκαρδιωτικά. Σύμφωνα με την επίσημη απογραφή του 2021, μόλις 294 άτομα δήλωσαν ελληνική εθνότητα, ενώ μόλις λίγα χρόνια πριν, το 2002, ο αριθμός των πολιτών που δήλωναν ελληνική εθνότητα ήταν 422 άτομα. Οι περισσότεροι από αυτούς εξακολουθούν να ζουν σε ιστορικές ελληνικές περιοχές, όπως η Γευγελή και το Μοναστήρι, όπου υπήρχαν ισχυρές παραδοσιακές ελληνικές κοινότητες. Μιλούν ελληνικά (σε διάφορα επίπεδα), σλαβομακεδονικά και συχνά βλάχικα (αρμάνικα), ενώ είναι χριστιανοί ορθόδοξοι.
Η προέλευση αυτού του ελληνικού στοιχείου είναι πολλαπλή. Περιλαμβάνει κατοίκους από την οθωμανική εποχή (Πελαγονία, Ανω Μακεδονία), όπου πολλοί οπλαρχηγοί του Μακεδονικού Αγώνα κατάγονταν από περιοχές όπως το Μοναστήρι, η Γευγελή και το Κρούσοβο.
Μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους και την ανταλλαγή πληθυσμών του 1923, μεγάλο μέρος του ελληνικού στοιχείου μετακινήθηκε προς την Ελλάδα, ενώ παρέμειναν όσοι είχαν πιο στενούς δεσμούς με την περιοχή ή βρέθηκαν εκεί λόγω τοπικών συγκυριών.
Πέχτσεβο, το χαρακτηριστικό ελληνικό χωριό των «Γκρατσουλιάνων»
Ενα από τα πιο ενδιαφέροντα παραδείγματα είναι το Πέχτσεβο (Pehčevo), μια μικρή ορεινή πόλη (περίπου 3.200 κάτοικοι σήμερα) στην ανατολική περιφέρεια της Βόρειας Μακεδονίας, κοντά στα σύνορα με τη Βουλγαρία. Εκεί η πλειονότητα των κατοίκων έχει ελληνική καταγωγή από πρόσφυγες της ανατολικής Θράκης, κυρίως από την Καλλίπολη. Η Ιστορία θυμίζει ότι μετά την ανταλλαγή πληθυσμών του 1923 οι Θρακιώτες πρόσφυγες έφτασαν αρχικά στη Θεσσαλονίκη. Δεν βρήκαν όμως διαθέσιμα σπίτια ή χωράφια για να εγκατασταθούν μόνιμα, οπότε μετακινήθηκαν προς το Πέχτσεβο (τότε νότια Σερβία/Γιουγκοσλαβία), όπου υπήρχαν άδεια σπίτια μετά την αποχώρηση Τούρκων κατοίκων και ευκαιρίες εργασίας σε ορυχεία. Τα στοιχεία αναφέρουν ότι ήταν κυρίως άνθρωποι της θάλασσας (αλιείς, έμποροι αλιευμάτων) που βρέθηκαν ξαφνικά σε ορεινό, φτωχό περιβάλλον, αντιμετωπίζοντας πολύ δύσκολες συνθήκες προσαρμογής.
Στα χρόνια που ακολούθησαν υπέστησαν διακρίσεις και πιέσεις. Τους αποκαλούσαν προσβλητικά «Γκρατσουλιάνους», μιλούσαν ελληνικά κρυφά, απαγορευόταν συχνά η επικοινωνία με συγγενείς στην Ελλάδα και αναγκάζονταν να αλλάζουν επώνυμα (π.χ., Στεφανίδης σε Στεφάνοβιτς ή Στεφάνοφ), ανάλογα με το πολιτικό καθεστώς. Παρ’ όλα αυτά, διατήρησαν ζωντανή τη μνήμη της πατρίδας, όπως την εικόνα της Αγίας Παρασκευής που έφεραν μαζί τους και φυλάσσουν σε ιδιωτικό παρεκκλήσι.
Το 2022 οι κάτοικοι ίδρυσαν τον «Σύλλογο Ελλήνων Γαλλιπολιτών – Πέχτσεβο», με στόχο την εκμάθηση ελληνικών και τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης. Μιλούν ακόμη «σπασμένα» ελληνικά και δηλώνουν περήφανα την καταγωγή τους. Υπήρχε παλαιότερα ελληνικό φροντιστήριο (που δεν λειτουργεί πλέον συστηματικά), ενώ ζητούν από την Ελλάδα δασκάλους και διευκόλυνση υπηκοότητας όχι μόνο για πρακτικούς λόγους, αλλά και για εθνική ταυτότητα. Πολλοί, από απογοήτευση, έχουν πάρει βουλγαρική υπηκοότητα και μεταναστεύουν ως «Βούλγαροι» σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Για το Πέχτσεβο, συγκεκριμένα, η Ελλάδα το αναγνωρίζει επίσημα ως ελληνική κοινότητα, αλλά πέραν αυτού, ουδέν. Στο παρελθόν υπήρξαν επισκέψεις διπλωματών και περιοδική αποστολή δασκάλου ελληνικών από την πρεσβεία, αλλά η βοήθεια παρέμεινε κυρίως συμβολική και πολιτιστική, χωρίς να εξελιχθεί σε οργανωμένη μειονοτική διεκδίκηση.
Από τη ροή των πραγμάτων αντιλαμβάνεται κάποιος εύκολα τα χάλια της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής. Η Ελλάδα δεν ανέπτυξε ποτέ μια επιθετική ή συστηματική πολιτική για την προστασία και τη συγκρότηση αυτής της μειονότητας. Το ονοματολογικό ζήτημα (1991-2018) κυριάρχησε στην ατζέντα, ενώ η κοινότητα θεωρούνταν μικρή και σε μεγάλο βαθμό αφομοιωμένη.
Μετά τη «Συμφωνία των Πρεσπών», το 2018, που υποτίθεται ότι οι σχέσεις βελτιώθηκαν σημαντικά, η Ελλάδα έχασε άλλη μία ευκαιρία να απλώσει «σκέπη αποτελεσματικής προστασίας» στο «κρυφό» πλέον ελληνικό στοιχείο των Σκοπίων. Η υπόθεση θα χαθεί μέσα στην ανικανότητα και την εσωστρέφεια του ελληνικού κράτους, όπως χάθηκε κάποτε η Σμύρνη για τους ίδιους ακριβώς λόγους.
