Η Ολγα Ποζέλη φέρνει στη σκηνή έναν κόσμο όπου οι λέξεις χάνουν το νόημά τους για να αποκαλύψουν κάτι πιο αληθινό. Στο «Κομπλεξικό» το γέλιο και το παράλογο γίνονται εργαλεία για να μιλήσουμε για όσα δεν λέγονται
- Από τον Ηλία Μαραβέγια
Σε μια εποχή όπου οι λέξεις φθείρονται από την υπερβολική χρήση και η επικοινωνία μοιάζει συχνά με θόρυβο χωρίς ουσία, η σκηνοθέτρια και ηθοποιός Ολγα Ποζέλη επιχειρεί να ανατινάξει τα αυτονόητα. Με την παράσταση «Το Κομπλεξικό», που ανεβαίνει στο θέατρο Αλκμήνη, δημιουργεί ένα σύμπαν όπου η γλώσσα αποδομείται και επανασυντίθεται, αποκαλύπτοντας τις ρωγμές της σκέψης και της καθημερινότητας. Με όχημα το ομώνυμο έργο του Αχιλλέα ΙΙΙ και τη μουσική του Σπύρου Γραμμένου, το παράλογο γίνεται εργαλείο κατανόησης – και το γέλιο ένας καθρέφτης που επιστρέφει στον θεατή μια απρόσμενα οικεία εικόνα.
Στο «Κομπλεξικό» η γλώσσα μοιάζει να αποδομείται πλήρως. Τι σας γοητεύει σε αυτή την «αστάθεια» των λέξεων και πώς τη μεταφέρετε σκηνικά;
Η αστάθεια της γλώσσας είναι η αστάθεια της ίδιας της σκέψης. Με γοητεύει το πώς μια λέξη μπορεί να γλιστρήσει και να αποκαλύψει ένα χάσμα επικοινωνίας. Σκηνικά, αυτή η αποδόμηση μεταφράζεται σε μια σωματικότητα που έρχεται σε σύγκρουση με το κείμενο: το σώμα μπορεί να λέει «πνίγομαι» ενώ το στόμα λέει «σ’ αγαπώ». Οι ηθοποιοί κινούνται σε έναν ρευστό χώρο, όπου οι λέξεις επαναλαμβάνονται μέχρι να χάσουν το νόημά τους ή να αποκτήσουν ένα καινούργιο, πιο αποκαλυπτικό.
Οι λέξεις που επινοούνται στο έργο («ευδαιμοναξιά», «αραχτιβισμός» κ.ά.) μοιάζουν αστείες αλλά και οδυνηρά ακριβείς. Πιστεύετε ότι η γλώσσα αποκαλύπτει τελικά περισσότερα απ’ όσα κρύβει;
Η γλώσσα είναι ο μεγαλύτερος προδότης μας. Ακόμα και όταν προσπαθούμε να κρυφτούμε πίσω από σοβαροφανείς όρους, μια νέα λέξη όπως η «ευδαιμοναξιά» (αυτή η καταναγκαστική ευτυχία που βιώνεται σε απόλυτη απομόνωση) ακουμπάει μια ευαίσθητη χορδή. Αυτές οι λέξεις-υβρίδια λειτουργούν σαν νυστέρια· ανοίγουν την επιφάνεια της καθημερινότητας για να φανεί η εσωτερική μας αντίφαση.
Πόσο σας αφορά προσωπικά η έννοια της «αγκαθημερινότητας» που εμφανίζεται στην παράσταση; Τη βλέπετε ως σύγχρονο συλλογικό βίωμα;
Η «αγκαθημερινότητα» είναι αυτή η αίσθηση ότι κάθε απλή κίνηση -μια συζήτηση με τον σύντροφο, η ανατροφή ενός παιδιού- μοιάζει με περπάτημα πάνω σε αγκάθια. Είναι η καθημερινότητα που έχει χάσει την ομαλότητά της και έχει γίνει μια σειρά από μικρά, συνεχή τραύματα. Ζούμε σε μια εποχή όπου η επιβίωση απαιτεί μια συνεχή, επώδυνη εγρήγορση.
Η συνεργασία σας με τον Σπύρο Γραμμένο φαίνεται να δίνει έντονο μουσικό παλμό στην παράσταση. Πώς γεννήθηκε αυτή η σύμπραξη και τι έφερε δραματουργικά;
Με τον Σπύρο μοιραζόμαστε μια κοινή πίστη: ότι το τραγικό γίνεται πιο υποφερτό όταν του προσθέσεις μια δόση ειρωνείας και ρυθμού. Η σύμπραξη γεννήθηκε από την ανάγκη να «ντυθούν» οι ανθρώπινοι κόμποι με μια μουσική που μοιάζει με παιδικό τραγουδάκι αλλά κρύβει έναν ηλεκτρικό θόρυβο από κάτω. Δραματουργικά, η μουσική λειτουργεί ως ο τρίτος χαρακτήρας που σχολιάζει, αποσυντονίζει και, κάποιες φορές, λυτρώνει.
Σε έναν κόσμο που συχνά απαιτεί σαφήνεια και «σωστές» απαντήσεις, εσείς επιλέγετε το παράλογο και την αποσταθεροποίηση. Είναι αυτό μια μορφή αντίστασης;
Απολύτως. Η εμμονή στη «σαφήνεια» είναι συχνά ένας τρόπος ελέγχου. Το παράλογο είναι η μόνη ελεύθερη περιοχή που μας απομένει. Το να μη δίνεις «σωστές» απαντήσεις στη σκηνή είναι μια πράξη ελευθερίας. Είναι σαν να λες στον θεατή: «Δεν θα σου δώσω έτοιμη τροφή, έλα να χαθούμε μαζί στον λαβύρινθο των ρόλων μας».
Ως σκηνοθέτρια αλλά και ηθοποιός στην ίδια παράσταση, πώς διαχειρίζεστε αυτή τη διπλή ιδιότητα επί σκηνής;
Απαιτεί να είσαι ταυτόχρονα μέσα και έξω από το κάδρο. Είναι δύσκολο, αλλά προσφέρει μια μοναδική ειλικρίνεια: δεν ζητάω από τους άλλους ηθοποιούς τίποτα που δεν είμαι διατεθειμένη να κάνω η ίδια, εκθέτοντας πρώτη τη δική μου αστάθεια μπροστά στο κοινό.
Στο έργο η γλώσσα παρουσιάζεται ως εργαλείο που μπορεί να παραπλανήσει ή να αποκαλύψει. Πιστεύετε ότι σήμερα η δημόσια γλώσσα -πολιτική, δημοσιογραφική- λειτουργεί περισσότερο ως μηχανισμός χειραγώγησης;
Σήμερα η δημόσια γλώσσα λειτουργεί συχνά ως «λευκός θόρυβος». Χρησιμοποιούμε λέξεις για να θάψουμε το γεγονός ότι δεν υπάρχει ουσία. Η πολιτική και η δημοσιογραφία συχνά δημιουργούν τεχνητούς κόμπους, πείθοντάς μας ότι καταλαβαίνουμε κάτι, ενώ στην πραγματικότητα μας απομακρύνουν από το βίωμα. Η παράσταση προσπαθεί να «ξεσκουριάσει» αυτά τα εργαλεία επικοινωνίας.
Η έννοια του «αραχτιβισμού» μοιάζει να σατιρίζει μια κοινωνία που σχολιάζει τα πάντα χωρίς να δρα. Θεωρείτε ότι έχουμε περάσει σε μια εποχή παθητικής πολιτικής συμμετοχής;
Ο «αραχτιβισμός» είναι η επανάσταση του καναπέ. Είναι η ψευδαίσθηση ότι ένα status, ένα like ή μια οργισμένη ανάρτηση ισοδυναμεί με πραγματική παρέμβαση στα κοινά. Στο έργο αυτός ο όρος αναδεικνύει την παγίδα της εποχής μας: καταναλώνουμε την οργή μας ψηφιακά, μετατρέποντας τη δράση σε θέαμα. Εχουμε περάσει σε μια φάση όπου η συμμετοχή εξαντλείται στην κριτική από απόσταση, αφήνοντας την πραγματικότητα να εξελίσσεται ερήμην μας. Είναι μια μορφή παθητικής-επιθετικότητας που μας καθηλώνει, ενώ νομίζουμε ότι κινούμαστε.
Η παράσταση αμφισβητεί την πολιτική ορθότητα. Πού τελειώνει, κατά τη γνώμη σας, η αναγκαία ευαισθησία και πού ξεκινά ένας νέος, πιο ύπουλος περιορισμός της έκφρασης;
Η ευαισθησία είναι απαραίτητη όταν προστατεύει τον άνθρωπο. Γίνεται όμως περιορισμός όταν μετατρέπεται σε «αστυνομία σκέψης». Αν φοβόμαστε να ονομάσουμε το σκοτάδι μας επειδή δεν είναι «ορθό», τότε αυτό θα μας καταπιεί. Η τέχνη πρέπει να έχει το δικαίωμα να είναι άβολη.
Εχετε μια διεθνή πορεία με παραστάσεις που ταξίδεψαν σε διαφορετικές κουλτούρες. Πώς «μεταφράζονται» το χιούμορ και ο παραλογισμός εκτός Ελλάδας;
Το χιούμορ του παραλόγου είναι παγκόσμια γλώσσα, γιατί η υπαρξιακή αγωνία δεν έχει διαβατήριο. Ολοι ξέρουν τι σημαίνει να νιώθεις ξένος μέσα στο ίδιο σου το σπίτι ή να εγκλωβίζεσαι σε ένα παιχνίδι που δεν μπορείς να κερδίσεις. Ο παραλογισμός χρειάζεται μόνο έναν θεατή έτοιμο να αναγνωρίσει τον δικό του προσωπικό «κόμπο» πάνω στη σκηνή.
INFO: «Το Κομπλεξικό» του Αχιλλέα ΙΙΙ, στο θέατρο Αλκμήνη (Σκηνή Intermedia) κάθε Παρασκευή στις 21.00 και Κυριακή στις 18.00. Δραματουργία/σκηνοθεσία/μουσική επιμέλεια: Ολγα Ποζέλη. Τραγούδια: Σπύρος Γραμμένος. Παίζουν: Μιχάλης Αναγνώστου, Χρήστος Καπενής και Ολγα Ποζέλη
