Ηρόδοτος: Η καταγωγή και το πολιτικό περιβάλλον που συντέλεσαν στη διαμόρφωση της προσωπικότητας του μεγάλου Ελληνα διανοητή
- Χρήστος Η. Χαλαζιάς
Ιστορικός από την Αλικαρνασσό, ο Ηρόδοτος θεωρείται ο πατέρας της ιστορίας. Το παλαιότερο και αναμφισβήτητο γραπτό μνημείο για τον Ηρόδοτο, ως καταγόμενου από την Αλικαρνασσό -αντίθετα προς την πληροφορία του Αριστοτέλη πως ήταν Θούριος-, είναι η επιγραφή που βρέθηκε στη βάση αγάλματος και στόλιζε τη βιβλιοθήκη της Περγάμου και αναγόταν στο πρώτο μισό του 2ου αιώνα π.Χ. Μεταγενέστερη είναι μια έμμετρη ροδιακή επιγραφή του δεύτερου μισού του 3ου αιώνα π.Χ., καθώς και μια άλλη, της ελληνιστικής εποχής, που επιβεβαιώνουν την καταγωγή του ιστορικού από την Αλικαρνασσό. Ο Στραβών, ο Πλούταρχος, ο Λουκιανός, ο Σουίδας και άλλοι συμφωνούν με την άποψη αυτή, ενώ η πληροφορία του Αριστοτέλους εξηγείται από τη φράση του Στράβωνος «…Ηρόδοτος τε ο συγγραφεύς, ον υστερνόν θούριον εκκάλεσαν για το κοινωνήσαν της εις θουρίου αποικίας».
Σκοτεινή μένει και η χρονολογία της γέννησης του Ηροδότου, η οποία όμως πρέπει να συμπίπτει με ένα έτος της δεκαετίας 490-480 π.Χ. Επειδή δεν διατηρεί καμιά ανάμνηση από τους Μηδικούς πολέμους, που εξιστορεί, η γέννησή του δεν πρέπει να είναι πολύ πριν από το 480. Είναι αυθαίρετος ο ισχυρισμός της λογίας Παμφίλης και του Διονύσιου, που τοποθετούν τη γέννησή του το 484. Κατά το λεξικό του Σουίδα, η οικογένειά του ήταν από τις επιφανείς, ο πατέρας του ονομαζόταν Λύξης, η μητέρα του Δρυώ, ο αδελφός του Θεόδωρος και είχε στενό συγγενή -θείο ή εξάδελφο- τον ποιητή και τερατοσκόπο Πανύασι. Αλλοι όμως ιστορικοί εκφράζουν αμφιβολίες σχετικά με την ευγενή καταγωγή του Ηροδότου, γιατί το όνομα του πατέρα του (Λύξης) ήταν ξενικό. Διατυπώθηκε οπότε η υπόθεση ότι στις φλέβες του ιστορικού υπήρχε Κάρυον αίμα, πράγμα που θα εξηγούσε όσα ευνοϊκά γράφει στην ιστορία του για τους Κάρες, τοποθετώντας τους με τους Ελληνες της Ασίας και χωριστά από τους βαρβάρους.
Η Αλικαρνασσός, κτίσμα των Καρών σε αρχαιοτάτους χρόνους, είχε αποικιστεί από τους Δωριείς και πολύ νωρίς υπέστη την πνευματική και πολιτική επίδραση του συμπαγούς ιωνικού πληθυσμού των γειτονικών ελληνικών πόλεων της μικρασιατικής παραλίας. Αρχικά ανήκε στη δωρική Εξάπολιν, έπειτα όμως εξιωνίστηκε και τον 5ο αιώνα π.Χ. οι Αλικαρνασσείς μιλούσαν καθαρή γλώσσα. Ακόμη και ο ίδιος ο Ηρόδοτος, έστω κι αν είχε καρικό αίμα, δεν διαφέρει καθόλου πνευματικά από τους Ιωνες της Εφέσου ή της Μιλήτου, και διότι, πάντως, η οικογένειά του ήταν λογία.
Ο Ηρόδοτος αγαπούσε τις αρχαίες ιστορίες, διάβαζε τα έπη, τους ποιητές και τους λαογράφους και είχε προτίμηση στον Ομηρο, στον Ησίοδο, στον Αρχίλοχο, στον Πίνδαρο, στον Σόλωνα, στον Σιμωνίδη, στη Σαπφώ, στον Ανακρέοντα και τον Αισχύλο. Η οικογένεια του Ηροδότου ανήκε στους αντιπάλους της τυραννικής κυβέρνησης που ασκούσε ο απόγονος της φιλοπερσικής δυναστείας του Λυγδάμιδος (από την οποία προερχόταν και η ονομαστή από τη ναυμαχία της Σαλαμίνας βασίλισσα της Αλικαρνασσού Αρτεμίσια, μάμμης του επί Ηροδότου Λυγδάμιδος Β’).
Ο Λύγδαμις Β’ ήταν πολύ τυραννικός και τελείως αφοσιωμένος στους Πέρσες, με αποτέλεσμα οι αντίπαλοί του να ιδρύσουν κόμμα εθνικής αυτοτέλειας, στο οποίο έλαβαν μέρος ο Πανύασις και ο νεαρός Ηρόδοτος. Ο Πανύασις έπεσε θύμα των ιδεών του και δολοφονήθηκε, ενώ ο Ηρόδοτος αναγκάστηκε να εκπατριστεί στη Σάμο και η περιουσία του δημεύτηκε. Μερικοί ισχυρίστηκαν πως εκεί έμαθε την ιωνική και έγραψε την ιστορία του. Το πιθανότερο όμως είναι πως ήξερε την ιωνική εκ γενετής και το έργο του το έγραψε αργότερα. Λίγο πριν από το 455 π.Χ. υπερίσχυσε η εθνική μερίδα, ο Λύγδαμις αναγκάστηκε να κυβερνά με συνέλευση πολιτών και ο Ηρόδοτος, ο οποίος, σημειωτέον, δεν ήταν άνθρωπος της δράσης, γύρισε στην πατρίδα του.
Το επόμενο έτος, όμως, ο Λύγδαμις εξαφανίστηκε από την πολιτική σκηνή και η Αλικαρνασσός εμφανίστηκε ως σύμμαχος των Αθηναίων. Είτε όμως λόγω διαφωνιών με τους συμπολίτες του είτε επειδή δεν του αποδιδόταν η δημευμένη εν τω μεταξύ περιουσία του, ο Ηρόδοτος εκπατρίστηκε πάλι και αυτή τη φορά οριστικά. Είχε κιόλας αποκτήσει κάποια φήμη ως ιστοριογράφος και συγκέντρωνε στοιχεία για το μεγάλο ιστορικό έργο του. Σκέφτηκε να πλουτίσει αυτά τα στοιχεία με επιτόπια γνωριμία ορισμένων λαών και των προβλημάτων τους. Σ’ αυτήν την ευσυνειδησία του οφείλονται τα ταξίδια του σε Ασία, Αφρική και Ευρώπη. Ετσι, επισκέφθηκε την Περσία μέχρι τα Σούσα και πέρα από αυτά, την Αίγυπτο, τη Φοινίκη, την Κυρηναϊκή, τη Μεγάλη Ελλάδα, την Κύπρο, τη Μακεδονία, τη Σκυθία, τον Πόντο μέχρι τον Κιμμέριο και, φυσικά, την κυρίως Ελλάδα, με μονιμότερη διαμονή του την Αθήνα.
Η παραμονή του στην Αθήνα συνδέεται με ψήφισμα των Αθηναίων, το 446 π.Χ., που του απένεμε τιμές για το έργο του ως ιστορικού και δωρεά από δέκα τάλαντα. Το ποσόν αυτό ήταν τεράστιο για την εποχή εκείνη και πολλά γράφτηκαν για τους λόγους της δωρεάς. Πιθανότερο είναι πως τον τίμησαν χάρη στην εύνοια των κύκλων του Περικλεούς, ο οποίος είχε διαβάσει τμήματα των ιστοριών του. Λέγεται μάλιστα πως στην ανάγνωση αυτή παρευρισκόταν και ο Θουκυδίδης, παιδί ακόμα, που έδειξε τόσο ενθουσιασμό ώστε προκάλεσε την προσοχή του Ηροδότου και ο τελευταίος είπε τότε στον πατέρα του Θουκυδίδου: «Ω Ολορε, οργά η φύσις του υιού σου προς μαθήματα».
Η σχέση του με επιφανείς Αθηναίους
Ο Περικλής άσκησε μεγάλη γοητεία στον Ηρόδοτο, με τον οποίο συνδέθηκε φιλικά, ο Σοφοκλής του απηύθυνε ελεγείο και γενικά οι κύκλοι των Αθηναίων τον εκτιμούσαν και για το γεγονός ότι, αν και δωρικής καταγωγής, έγραψε στην ιωνική γλώσσα και εξύμνησε την Αθήνα. Δεν αποκλείεται μάλιστα να τον παρακάλεσε ο ίδιος ο Περικλής να λάβει μέρος στον αποικισμό των Θουρίων, πόλη που κτίστηκε με πρωτοβουλία των Αθηνών στα ερείπια της αντίζηλης πόλης Συβάρεως που καταστράφηκε από τους Κροτωνιάτες.
*Συνέχεια το επόμενο Σάββατο
